Кот-д'Ивуардың тропикалық орманынан жасы 150 мың жыл Homo sapiens құралдары табылды

Адамзаттың шығу тегі туралы түсінікті өзгертуге үміткер тағы бір жаңа зерттеу.

Эслем Бен Арус пен Элинор Скерри басқаратын халықаралық топ Кот-д'Ивуардағы Бете I тұрағынан табылған, жасы 150 мың жылды құрайтын Homo sapiens-тің тас құралдарын сипаттайды. Қабат бір-біріне тәуелсіз екі әдіспен мерзімделген, ал шөгінділердегі тозаң, фитолиттер мен өсімдік балауыздары айналада саванна дәлізі де, су жағасындағы сирек орман да емес, қалың әрі ылғалды тропиктік орман болғанын көрсетті. Мектеп оқулықтарындағы «алғашқы адамдар дәл сол жаққа кіре алмаған» деген ақиқатты еске түсірдіңіздер ме?

Осы жарияланымға дейін Африка жаңбырлы ормандарындағы адамның ең ерте іздері 18 мың жылға жатқызылатын, әлемдік рекордты 70 мың жылмен Оңтүстік-Шығыс Азия ұстап келді. Жаңа мерзімдеме ежелгі дәуірді екі еседен астам тереңге жылжытады.

Қызығы, Бете I тұрағы 1980-жылдары Феликс Уфуэ-Буаньи атындағы университеттің өкілі Йоде Геденің басшылығымен өткен ивуарлық-кеңестік бірлескен археологиялық экспедиция барысында ашылған. Тас құралдар сол кезде-ақ қазылып алынды, бірақ ғылымда сенімді мерзімдеу мен палеоэкологиялық қайта жаңғыртудың әдістері әлі болмаған. Геде координаттарды сақтап қалды. 2020-жылдары халықаралық команда оралып, сол траншеяны қайта ашты да, қырық жылда пайда болған барлық құралды қолданды. Тағы бір айта кетерлігі, дер кезінде үлгердік: деректер өңделген кезде учаске тау-кен өндірісінен бұрыннан қираған еді.

Жаңалық 1920-жылдары Реймонд Дарт Таунгтағы австралопитекті негізге ала отырып құрған, кейін Олдувай, Омо, Кооби-Фора, Хадар, Туркана олжаларымен бекітілген хрестоматиялық саванна гипотезасына қарсы тағы бір дәлел қосады. Оған сәйкес, ата-бабаларымыз ағаштан түсіп, далаға шығып, аңшылыққа үйренген. Теорияға күшті негіз жинақталды: тік жүру көкжиекті шолу және ұзақ қашықтықтарды жүріп өту үшін қажет, жүн даладағы күнде терморегуляция үшін дамыған терлеуге алмасады, қатар жүретін тұяқтыларды қуу үшін аңшылықтың әлеуметтік ұйымы керек, тас пен от етті бөлшектеу және пісіру үшін қажет. Ылғалдылығы жоғары, ұсақ ағашқа өрмелейтін аңдары бар, көріну жағдайы нашар тропиктік ормандар бұл үйлесімді баяндаумен онша сәйкеспеді.
Бұл ретте гипотеза көп жағынан таңдама қатесіне сүйенді. Қышқыл орман топырақтары мың жылда сүйекті ерітіп, барлық органиканы жеп қояды, ал Шығыс Африка жер қыртысының қозғалысы, керісінше, ежелгі қабаттарды бетке итеріп шығарады, сондықтан онда қазбалар жақсы көрінеді. Гоминидтерді олардың көп болған жерінен емес, сақталған және көзге көрінетін жерден тапты.

Рас, мектеп бағдарламасындағы «саналы адам саванна жерінде туған, даланы ерте игерген, ормандарға кеш және сақтана жақындаған» деген түсінік баяғыдан даулы болып келеді және бүгінгі күні, жұмсақ айтқанда, біршама көнерген естіледі. 1990-жылдардан бастап археология Оңтүстік-Шығыс Азияның жаңбырлы ормандарындағы палеолит тұрақтарын да, орманды ландшафтан табылған, жасы 4,4 млн жыл болатын рамидус ардипитегін де біледі. Кот-д'ивуарлық жаңа олжалар құрылымды төңкергеннен гөрі, оны жайпап тастайды.

Қорытып айтқанда, оқулықтар көбіне ғылымнан қалып қояды, сондықтан Homo sapiens алғашқы күннен бастап жартылай шөлдерде де, жағалауда да, тауда да, жаңбырлы джунглиде де тұрғанын жадымызда сақтайық. Бұл әмбебаптық оның бүкіл планетаға сәтті таралуының факторларының бірі болғаны ықтимал.