1944 жылғы қазанда ГМИИ Ежелгі Шығыс бөлімінің меңгерушісі мұражай директорына Свердлов облысындағы Сухой Лог қаласына іссапар туралы қызметтік жазба тапсырды
1944 жылғы қазанда ГМИИ Ежелгі Шығыс бөлімінің меңгерушісі мұражай директорына Свердлов облысындағы Сухой Лог қаласына іссапар туралы қызметтік жазба тапсырды. Ежелгі Мысыр маманы, университетте осы курсты отыз жыл оқыған Всеволод Павлов екі апта бойы зауыттың ауласында буддалық мүсіндерден тұратын түсті металл сынығының үйіндісін ақтарды.
Бұл оқиға бір ай бұрын басталған еді. ГМИИ директоры, атақты мүсінші Сергей Меркуров бір жерден Главвторцветметтің «С» зауытында буддалық шеңберге жататын бірнеше жүз тонна қола жатқанын біліп, Молотовқа хат жазды. Хатта үрейлі бір тіркес бар: «бір бөлігі қазірдің өзінде қайта балқытылған». Асығыс жүру керек болды.
Зауыт инженерлері алтындалған сынықтың массасын жүз-жүз елу тонна деп бағалады және, ең бастысы, оны басқа шикізаттан Павлов келмей тұрып, өздері бөліп қойды: өнертану білімі болмаса да, алтын жалатуды көзбен шалуға болады ғой. Павлов қиын таңдау алдында тұр: не бейнелерді іріктеуден бас тарту керек, өйткені материал кеш, XIX-XX ғасырлардағы моңғол жұмысы, ал сақталуы, өкінішке қарай, мұражайлық деңгейден алыс. Не тек қалпына келтіруге келетінін алу керек. Ол екіншісін таңдайды да, түсінікті өлшем қалыптастырады: буддалық мүсіннің иконографиясы консервативті әрі қайталанғыш болғандықтан, типтерді сарқа отырып іріктеу керек, ал бір тип ішінде мектептер мен құйма сапасы бойынша жинау керек. Екі аптада ол 170 бұйымды іріктеп, нөмірленген сегіз жәшікке салып, қаруланған күзеттегі қоймаға қол қойдырып тапсырды.
Сол жазбада ол тағы үш нәрсені тіркейді. Сынықтың арасында Моңғолияға әкелінген қытай бұйымдары кездеседі. Батыс Еуропада жасалған жасанды дүниелер де кездеседі, Павлов оларды техника тарихы үшін қызықты деп атайды. Мұражайға зауыттағы үйінді ғана емес, жергілікті базардан сатып алынған полихромды Будда мүсіні де келді, яғни сол жүз елу тоннаны түсіргенде жүк тасушылар мен жол торапшыларының қолына бірдеңе жабысып қалған.
1945 жылдың жазында Павлов қайтадан, бұл жолы болашақ византинист, жиырма екі жастағы Вадим Полевойды ертіп барды. Полевой алғашқы түгендеу кітабын жасады: кейіпкерлерді қолынан келгенше анықтады, сақталуын сипаттады, өлшемдерін алды. Екі экспедицияның қорытындысымен ГМИИ коллекциясы 229 бұйыммен толықты.
Өкінішке қарай, сексенінші жылдарға дейін мүсіндер жәшіктерде жатты, оларды байыпты зерттеген жоқ. Қалпына келтіру 1994 жылы басталды, жұмысты Илья мен Анна Смирновтар, кейін Михаил Тулубенской атқарды, қазір Юрий Воронин мен Альбина Жукаева істеп жатыр. Коллекцияның сақтаушылары бірінен соң бірі Светлана Ходжаш, Ольга Васильева және 2020 жылдан бері Елизавета Ванеян болды, ол атрибуцияларды нақтылап, осы бұйымдар туралы мақалалар жазады. Дәл сол қазіргі Пушкин мұражайындағы «Алмаз арба» көрмесінің кураторы, шақырылған куратор: Шығыс мұражайынан Нонна Альфонсо.
Бірақ Сухой Логтағы оқиға жалғыз жағдай емес еді. Орал федералдық университетінен Виктория Деменова репрессияға ұшыраған қола деп атайтын тұтас қабатты талдайды. Оның назарында отызыншы жылдары тәркіленген және соғыс кезінде Орал вторцветмет зауыттарына жеткізілген ғибадат бұйымдары бар, олардың бір бөлігі Мәскеу коллекциясы сияқты жолмен Екатеринбург пен Челябинск мұражайларына түскен. Осы материалдың едәуір үлесі жататын Ішкі Моңғолияның Долоннор мектебі қазір, оның ішінде құймалардың элементтік талдауы арқылы да қайта жасалып жатыр, ол бір мүсіннің басы, денесі және тұғыры жиі әртүрлі қоладан құйылғанын көрсетеді.
«Алмаз арба. Ресейдің буддалық өнері» көрмесі Волхонкадағы Пушкин мұражайының басты ғимаратында 1 қарашаға дейін жүріп жатыр. Жеті жүзден астам бұйым, алты қатысушы мұражай, оның ішінде Бурятия, Тыва және Қалмақия ұлттық мұражайлары, Астрахан мұражай-қорығы және Кяхта өлкетану мұражайы. Сухой Логтан келген мүсіндер алғаш рет көрсетіліп тұр. Мұны көруге тұрады, шынында да алып жинақ
