Зарубин мен Бобринский жазбаларындағы Ассирия мен Памирдегі үрленген терілер

Профессор Иван Иванович Зарубиннің 1914 жылғы жазда Памирге сапары туралы күнделігін оқып отырмын. Ол таулы өзенмен серіктің үрленген терісінен жасалған салмен жүзуді сипаттайды.

Британ мұражайының коллекциясындағы б.з.б. VIII ғасырдағы неоассириялық рельеф еске түсті: онда үрленген терілермен жүзіп бара жатқан ассириялық жауынгерлер бейнеленген. Кейде бұл рельефті акваланғтың, яғни су астында дем алуға мүмкіндік беретін арнайы құрылғының алғашқы бейнесі ретінде сипаттайды: шынында да, рельефтегі жауынгерлер суда емес, су астында жүзіп барады деп елестетсек, олардың үрленген бурдюкке жалғанған түтік арқылы ауамен тыныс алып жатқанын көзге елестетуге болады.

Әрине, Эол Одиссейге Итакаға жетуіне желдер кедергі жасамасын деп сыйлаған желдер салынған бурдюк туралы да айтуға болады. Қалай болғанда да, саржаған терілерден жасалған ауа өткізбейтін бурдюктерді осылай пайдалану туралы өте ежелгі жаңалық, байқап отырғанымдай, XX ғасырға дейін белсенді қолданылған, бүгінгі күндері де қолданылып жүрсе таңғалмас едім, өйткені әңгіме Тәжікстанның ең шалғай таулы аудандары туралы болып отыр.

Бұл туралы 1908 жылы тағы бір орыс зерттеушісі Алексей Алексеевич Бобринский «Пяндж жоғарғы ағысының таулықтары» деген жол жазбаларға негізделген тұрмыс очерктерінде жазған, суреттерді мен дәл осы кітабынан алдым.

Өздерінің тегін ежелгі ассириялықтарға апаратыны сөзсіз таулықтарда мұндай жүзу құралы турсук, гупсар немесе саночь деп аталады. Бүтін ешкі немесе қой терісін артқы аяғы арқылы үрлейді. Суда оны бір қолмен ұстап, бүкіл денемен үстіне жатады да, аяқтарымен және екінші қолымен есіп жүзеді. Турсуктерден сал жасайды: оларды байлап, ағаш рамаға бекітеді. 12 турсуктен тұратын сал 4 адамға дейін немесе жүгі бар бір адамды көтереді. Салды артынан екі адам бағыттайды, олар өз турсуктерімен жүзіп, аяқтарымен есіп отырады. Осылай малды және ауыр жүкті тасымалдайды.