Темір дәуіріндегі 85 көшпенді геномы жоғары мәртебенің туыстық арқылы мұраға қалғанын көрсетті

Скифтердегі билік қалай құрылғанына қатысты көзқарасты өзгертетін көлемді зерттеу жарық көрді.

Жақында Science Advances басылымында жарияланған ұжымдық мақалаға сәйкес, Еуразияның ертедегі көшпелілері арасында жоғары мәртебе әр ұрпақпен қайта жеңіп алынбай, руластық желі бойынша мұраға қалдырылған.

Зерттеушілер скиф-сібір кеңістігінен, Алтайдан Қара теңіз маңына дейінгі аумақтан табылған темір дәуірінің 85 сүйегінің толық геномдық деректерін талдаған. Оның 38-і элиталық, 47-сі элиталық емес қабірлер, 46 геном алғаш рет секвенирленген. Мерзімі біздің дәуірімізге дейінгі 900 жылдан 200 жылға дейінгі аралықты қамтиды.

Элиталық қабір деген не екенін бірден анықтап алған жөн. Жоғары мәртебелі жерлеу өте нақты белгілерге сәйкес келеді: қорған биіктігі бір жарым-екі метрден асады, ішінде едәуір мөлшерде алтын бұйымдар, қымбат заттар және басқа да нәрселер болады, жерлеуде жылқылар бар, жерлеу камерасына дромос, яғни кіреберіс дәліз апарады. Бөлек айтқанда, ақсүйектердің бас сүйектерінде элиталық медицинадан пайдаланудың белгісі ретінде трепанация іздері кездесуі мүмкін.

Зерттеу нәтижесінде әртүрлі қорғандардан, тіпті әртүрлі қорымдардан шыққан элиталық адамдардың бір-бірімен генетикалық жағынан өздерінің жерлеу кешеніндегі «элиталық емес» көршілеріне қарағанда жақын екені анықталды. Яғни мәртебе мен элитаға тиесілілік жергілікті қауымдастықпен байланыстан емес, орасан зор дала аумағына жайылған қандас туыстық желісінен қалыптасқан. Айтпақшы, туыстық байланыстарды маркерлердің дөрекі сәйкестігі бойынша емес, әдетте әлеуметтік желілерді сипаттайтын статистикалық аппарат арқылы есептеген.

Сонымен қатар, Алматыдан жыраққа емес Есік қорғандарындағы «Алтын адамның» геномы алғаш рет оқылғаны ерекше әсер қалдырады. Бұл Қазақстанның ең танымал археологиялық рәміздерінің бірі және ежелгі қазақстандық тарихтың барша әсерлі эмблемасы. Жерлеу біздің дәуірімізге дейінгі 400-300 жылдарға жатады, ағаш камерада 4000-нан астам алтын бұйым, қару, алтынмен кестеленген үшкір бас киім жатқан, ол ақырында қазіргі қазақ республикасының көрнекі эмблемасына айналды. Жаңа деректерге сәйкес, мәртебелі қабір иесі бәрібір ер адам болған және тегі жағынан сақтарға жатқан. Бұл екі факт бұған дейін мезгіл-мезгіл күмән тудырып келді, енді қазақ мемлекеттілігінің мәні зор рәміздерінің біріне берік генетикалық негіз пайда болды.

Басқа қызықты бақылаулардан: элиталық қорғандардағы ата мен оның бір жасар немересі болып шыққан жұп, нәрестені ол үлгере алмаған мәртебелі құрметпен жерлеген, бұл скифтердің түсінігінде мәртебе бәрібір туа біткен деген қорытындыға жеткізеді. Жоғары құрметпен жерленген бір бала скифтерді кейде далалық жауынгерлердің меритократиясы ретінде бейнелейтін ыңғайлы суретті жоққа шығарды. Бір жасар сәби аңшылықта да, жорықта да көзге түсе алмайды, демек ол қажетті отбасында туғаны үшін ғана құрметтелген.

Мәртебелі жерлеулердің жартысына жуығында әйелдер жатыр, демек мәртебенің және өлгеннен кейін тең құрмет көру құқығының иесі тек ер адамдар ғана болмаған. Элитаның патрилокальдылыққа немесе матрилокальдылыққа қатаң байлануы да анықталмады, яғни скиф шонжарларында «әйел күйеуінің руына кетеді» немесе керісінше деген қатаң схема болмаған, матримониалды байланыстардың құрылымы күрделірек болған.

Мақалада, әрине, тікелей Қазақстаннан шыққан авторлар көп: палеогенетика және этногеномика орталығының және Алматыдағы Генетика және физиология институтының молекулярлық генетика зертханасының ғылыми қызметкерлері. Осындай маңызды ғылыми нәтижемен бүкіл команданы шын жүректен құттықтаймын. Бірақ мен үшін ең жағымды тосын жайт авторлардың арасынан түлектер кешінде бірге билеген параллель сыныптағы қызды табу болды