Керженецтегі ескі наным әкесі иеромонах Софонтий: қабірі, келісімі және Мельников-Печерскийдегі бейнесі

Нижний Новгород облысындағы Семёновтан алыс емес, Керженец өзені бойындағы Еділ бойы орманында ескі нанымдағылардың (старообрядчество) ең құрметті әкелерінің бірі, иеромонах Софонтийдің бейіті үстінде крест тұр.

Аңыз Софонтийді 1676 жылғы Соловец көтерілісі, яғни монахтардың патриарх Никонның шіркеу реформасына көп жылғы қарсылығы басылғаннан кейін, монастырьден қашқан жеті соловецтік инактың бірі деп атайды. Бір нұсқа бойынша, ол Еділ бойына 1677 жыл шамасында келген, екіншісі бойынша, 1690 жыл шамасында керженецтік ақсақалдар оны өздеріне шақырғанға дейін Галич ормандарында тығылып жүрген. Деяново қонысының жанында Софонтий Киелі Рух атындағы скит негіздеп, өз кельясында қызмет еткен.

Софонтий реформаға дейін шомылдыру рәсімінен өткен, ал діни қызметке тағайындалуды жаңа, никондық архиерейден алған, сондықтан Мельников-Печерский оны осы маңдағы ормандардағы «жаңа тағайындалған» алғашқы діни қызметкер деп атаған, «қашқын» дін қызметі (бегствующее священство) содан тараған.

Софонтий Керженецтегі, Оралдағы және Сібірдегі ең ірі беглопоповтық ағымды басқарды, ол оның есімімен софонтиевтік деп аталды. 1719 және 1720 жылдардағы санақ бойынша Еділ бойында 1275 софонтиевші саналды.

Софонтийді скитінің орнындағы Деяново зиратына жерледі. 1995 жылы Нижний Новгород облысының билігі Софонтийдің және басқа керженецтік тақуалардың бейіттерін тарих ескерткіштерінің тізіміне енгізді, ал қажылар бүгін де олардың басына келіп, еске алу крестерін орнатады.

Софонтийдің ең танымал әдеби бейнесін Мельников-Печерский «Ормандарда» романында жасады. XIX ғасырдың ортасында Мельников-Печерский беглопоповшылар оны өздерінің басты әулиесі санайтынын, оған сиынатынын және сүйегіне тағзым етуге баратынын жазды. Игуменья Манефа оны керженецтік әулие деп атайды, шірімейтін сүйегі мен емдеу кереметтерін айтады және қонақты оның бейітінде дұға оқуға көндіреді. Ол Софонтий адамдарды өртеген, яғни инок Варлаамды бауырластарымен бірге өртеуге қатысы болған деген аңызды да еске алады, бірақ Манефа бұл айыптауды ешқашан дәлелденбеген жала деп санайды.