Ортағасырдан бүгінге дейінгі өнердегі ұсқынсыздық және сұлулықтың ығыстырылуы туралы ой
Орта ғасырларда ұсқынсыз бейнелер үрей тудыру үшін, сол үрей арқылы белгілі бір дидактикалық, тәлім-тәрбиелік мақсаттарға жету үшін жасалды. Барокко дәуірінде ұсқынсыздық эмоциялық тартудың құралына айналды, модерн дәуірінде келбетсіз эстетика өрескел буржуазиялық сұлулық түсінігіне қарсы көтерілуге шақырды, ал постмодерн мен постпост эстетикалық құндылық ұғымының өзін проблемаға айналдырды.
Иә, біз сұлулықтың шартты екенін естідік, ал қазіргі сән, кинематограф және өнер бұл тезисті әдепкі бойынша растап отыр. Сұлулық туралы түсініктің және қазіргі заманғы барлық «келбетсіздікпен ойнаудың» билікпен, саясатпен, экономикамен, ықпал аймақтарымен және тағы басқамен байланысты екеніне таласу қиын. Мұның бәрі, сірә, өте қарапайым әрі түсінікті, сондай-ақ қазіргі өнердің көбіне ұсқынсыз болуы суретшілердің енді әдемі сала алмайтынынан немесе мүлде сала алмайтынынан емес (бірақ бір нұсқа ретінде бұл болжамды да қарастырған жөн), және егер сұлулық үйлесімнің, тәртіптің, мұраттың, норманың серігі болса, онда қазір, қарсы құндылықтарды үстеп-көбейту, ретсіздік, какофония, тәртіпсіздік дәуірінде орынды эстетикалық доктрина келбетсіздік пен өнерсіздік болып шығады.
Солай керек. Сондықтан суретшілер дарынсыздықтың, орташалықтың, жиіркенішті бейненің жолын таңдайды, сондықтан әдемінің бәрі: жүздер, денелер, киім, бейнелер, музыка, картиналар каноннан шығып жатады, сондықтан төмен мәдениеттің материалдары жоғарыға көтеріледі, сондықтан жиіркеніш, жеккөрініш немесе қорқыныш тудыратын сюжеттер үстемдік етеді, сондықтан таза формалар кір стилистикаға орын береді, өйткені мұған тапсырыс бар.
Ешкім кенеттен басқаша ойлай немесе сезіне бастаған жоқ, мен санамалаған нәрселердің ешқайсысы ешкім үшін әдемінің эталонына айналған жоқ, бірақ шешім қабылдайтын күштердің қазір нені өндіруді талап ететінін бәрі түсінеді, естиді және оқиды. Талғам диктатурасы енді жоқ, бірақ енді адамдар ұсқынсызға таңырқайды, өйткені талғамсыздық диктатурасы бар.
Және бұл өзіндік мәдени ишара, мәдени бағдарламаның бір бөлігі, рас, бізге бұл бағдарлама туындының қабылдауымызды өзгерту күшін көрсетеді, ұсқынсыз нәрсе бізді сұрақ қоюға, рефлексия жасауға мәжбүр етеді және соңында ойлау, қайта ой елегінен өткізу және күрделіні түсіну қабілетімізге таңырқауға жеткізеді деп түсіндіреді. Бірақ ең күрделісі: осы әңгіменің бәрінің жай ғана алдау екенін түсіну және өзіңнің де оған алданғаныңды мойындау. Әдемі нәрсе адамда ештеңені өзгертпей ме, оны ойлантпай ма, қандай да бір әлемдік постулаттарды қайта қарауға итермелемей ме? Сұлулық пайымдауға ықпал етпей ме? Көркем нәрсе таңырқатпай ма? Идиллиялық картиналарды көргенде миымыз жұмысын тоқтатып, жанымыз ұйықтап қала ма? Мұның бәрі бос сөз. Әдемі де, келбетсіз де ойлау еңбегін тудырады. Бірақ әдемі нәрсеге қойылған айқын идеологиялық тыйым қосымша талдау күшін туғызуы тиіс: бұл шын мәнінде неліктен болып жатыр, ал қарапайым тұрғынға ұсынылатын ыңғайлы теорияда неге басқаша айтылады?
Егер визуалды тәжірибе мен өнермен қарым-қатынас тәжірибесі адамгершілік және когнитивтік қабілеттер зертханасындағы элементтер болса, онда реагенттердің жартысын кім және қандай себеппен ұрлап кеткенін, үстіне «солай одан да жақсы» деп дәлелдейтінін ойлайтын уақыт келді емес пе?
