Тонау мен әскери құрылыс Айн-Дара, Пальмира және Апамея ескерткіштерін құртуда

Сирияның 200 археологиялық ескерткішін зерттеу нәтижесінде 2015-2025 жылдары алаңдардың 59%-ы, яғни 200-дің 118-і тоналғаны анықталды: бұл 2011-2016 жылдармен салыстырғанда, яғни 200 ескерткіштің 26-ы зардап шеккен кезеңмен салыстырғанда, шамамен бес есе.

Дәстүрі бойынша, бұл жерлердегі тонау деген қолмен қазылған шұңқырлар. Бірақ бульдозермен де тонайды, ескерткіштердің аумағында блиндаж бен бекіністер салып, оларды қиратады, ақыр соңында археологиялық объектілердің өзінде, соның ішінде босқындар шатырларын да тігіп, лагерьлер орналастырады.

Ең зиянды әсер механикаландырылған тонау болып саналады, ол негізінен солтүстіктегі түріктің әскери қатысуы аймақтарында болады.

Мысалы, темір дәуіріндегі көне сиро-хетт ғибадатханасы Айн-Дара 2014 жылы әлі аман болатын, 2016 жылы оның тура жанына әскери нысан салынды, 2018 жылы нысанға соққы берілді, 2022 жылы аумақтың көп бөлігі түгелдей жыртылып қойған екен. Пальмира мен өзінің Үлкен колоннадасы бар Апамеяның тағдыры да соншалықты алаңдатады.

Ең күлкілісі, вандалдық қазбалардың көбі тек алтын іздеумен жүргізіледі және дерлік әрқашан нәтижесіз аяқталады, ал ескерткіштер одан кейін қайтарымсыз жойылады. Көбіне жабайылардың шығарып алатыны көп болса, екі-үш арзан тиын, олармен нарық онсыз да лықа толы