Суретшінің қайтыс болғаннан кейінгі тағдырын оның өзі сирек шешеді

Суретшінің қайтыс болғаннан кейінгі тағдырын оның өзі сирек шешеді. Оны қалғандар шешеді: мұрагер, шәкірт, галерист, өсиетті орындаушы, яғни шашылып жатқан туындыларды жинап, жылдар бойынша жіктеп, ондаған жыл бойы әлемге осы есімді шыдамдылықпен еске салып отыратын адам. Зенон Комиссаренконың (1891-1980) жанында мұндай адам болмады. Сөйтіп, өмір сүрген тоқсанға жуық жыл, бір өмірбаянға сыйып кеткен тұтас дәуір мұражайлар мен коллекционерлерден тысқары, із-түзсіз ерігендей болды. Бүгінде бұл үнсіздікті Анастасия Постригай бұзып отыр: ол Cube Moscow-дағы өз галереясында оның акварельдер коллекциясын жинап, көрсетті.

Комиссаренконың өмірбаяны кез келген мұражай экспозициясынан тығызырақ. Симферополь бояушысының ұлы Мәскеуге келіп, Малевичтің, Татлиннің және Павел Кузнецовтың шәкірті болды, ВХУТЕМАС-тан монументалист болып шықты. Жиырмасыншы жылдардың басында Никритиннің проекционистеріне қосылды, 1922 жылғы Берлиндегі Бірінші орыс көрмесінде Лабас пен Тышлердің қасында тұрды. Кейін оны кино өзіне тартты: 1923 жылы курстастарымен бірге елдегі тұңғыш эксперименттік мультипликация шеберханасын ашты да, кеңестік анимация өзінен басталған адамдардың біріне айналды.

Оның кескіндемесін көрмедім, сондықтан айтпаймын. Бірақ акварельдердің өзінен-ақ бір оғаш нәрсе байқалады. Оның абстракциясы тәуелсіз, ешкімге сүйенбейді, онда бағыттың өзі әлі есімін алмай тұрғандағы ерте нонконформизм танылады, сонымен бірге космистік мотивтер де оқылғандай болады. 1924 жылы ол орыс анимациясындағы алғашқы ғарыш туындыларының бірі «Планетааралық революцияны» жасаушылардың қатарында болды, ал жарты ғасырдан соң қағазға төгілген солтүстік шұғыласын, «Сполохи» туындысын салды. Осы екі салмақты нүктенің арасында әзірге сипаттайтын адамы табылмаған үлкен көркемдік тарих жатыр.

Осы күнге дейін оның мотивтерін, сюжеттерін, мәнерін байыппен талдаған бірде-бір зерттеуші табылған жоқ. Өнертану бір кездері коллекционерлер өткендей сабырмен жанынан өтіп кетті. Туындылар қолдан-қолға тарап кетті, көбі мүлде сақталмады немесе әлі белгісіз. Мультипликаторларға ғана емес, сол кезде көптеген шығармашыл адамға мән бермей қарады, ал олардың еңбегі аяусыз жоғалып жатты. Малевичтен дәріс алған, орыс авангардын жай ғана қол созым жерден көрмей, оның өз ортасында болған адамнан қалғаны қынжылтарлықтай аз. Комиссаренко қайта құруға дейін аз-ақ қалғанша өмір сүріп, өз елінде ізсіз жоғалып кете жаздады: оның фотосуреттері де дұрыстап сақталмаған, каталогтар мен туындылар тізімі туралы айтудың өзі артық. Есімдерді қайталайтын адам болмағандықтан, олар осылай жоғалады.