«Инвазиялық» және «жергілікті емес» деген ұғымдардың биологиялық түрлер үшін өліммен тең заңдық салдары бар
«Инвазиялық» және «жергілікті емес» деген ұғымдардың биологиялық түрлер үшін өліммен тең заңдық салдары бар. Бұл жапсырмалар, шындығына келгенде, популяцияны түгелдей жойып жіберуге дейінгі шараларға жол ашады. Ғылымда мұны эрадикация дейді. Көбіне жадымызға австралиялық және жаңазеландиялық аралдардың маңындағы немесе Калифорния аралдарындағы тышқан мен нутрия сияқты түрлердің толық эрадикацияға ұшыраған мысалдары оралады. Теңізшілер алғашында әдейі немесе байқаусызда кейбір сүтқоректілерді тұйық әрі оларға жат экожүйелерге әкелді де, біраз уақыттан соң келімсектер экологиялық тепе-теңдікке қатер төндіріп, оларды жоюға тура келді. Мұндай жағдайлар мыңдап саналады, ал табысты аяқталған немесе ақырына дейін жеткізілмеген эрадикациялар да мыңдап саналады.
Ал бұлан ше? Суреттегі көне бұланның мұражайлық қаңқасы бізді Колорадода бұландарды қалай ресми түрде сырттан әкелінген деп санағаны жөніндегі оқиғаға жетелейді. Расында, алғашқы жануарлар тобын 1978 жылы аңшылық пен бақылау үшін жіберді, ал бұған дейін олармен тек сирек кездейсоқ ұшырасулар ғана тіркелген. Қазіргі таңда олардың популяциясы жойылуға жататындай немесе экожүйенің қандай да бір бөлігіне қатер төндіреді деп саналатындай көлемге жеткен жоқ, бірақ. Бірақ бөтен деген санаттың таңбасы аңшылық рұқсаттарда да, өзге бақылау рәсімдерінде де қалып отыр. Сонымен қатар, әлі 1940 жылдары бұл өңірлерде бұланды жергілікті, жақында ғана құртылған түр деп санағаны таңғалдырады. Кейін бұл пікір бәсеңдеп, мүлде ұмытылды да, 2015 жылы жарияланбаған жалғыз ішкі есеп бұландарды инвазивтер деп таныды.
Қазір Колорадо университетінің археологы Уильям Тейлор басқаратын топ бұландардың жергілікті, байырғы түр екенін дәлелдейтін үш дәлел желісін жинақтаған жұмыс жариялады. Археологиялық олжалар қатарында Грили маңындағы Юргенс тұрағынан табылған жасы 9000 жылдан асатын бұлан сүйектері және Меса-Верде жеріндегі бұлан сүйегінен жасалған сүйек құралдар бар. Жақынғы деректерге цифрланған шамамен 160 жылдық газеттер кіреді, оларда бұланның әрбір аталуы картаға түсірілген, сондай-ақ бұлан мәдениетке де, шаруашылыққа да баяғыдан сіңіскен оңтүстік Жартасты таулардың байырғы халықтарының ауызша дәстүрі тіркелген. Солтүстік арапахолар бұлан бейнесін киімдерінде және салт-жораға арналған бұйымдарында пайдаланған.
Демек, Колорадода бұланға жамалған жергілікті емес түр жапсырмасы түпкілікті жоққа шығарылды. Бірақ бұрынғы ғалымдардың сенімді білімінің уақыт өте келе қалай өшіп кеткеніне, ал жаңа, өзекті, заман рухына көбірек сай көзқарастардың популяцияны бұлан мұнда қожайын емес, шақырылмаған келімсек деген тұрғыдан басқаруды ұсынғанына назар аудармай кете алмаймын. Оның бақыты — жағдайдың Вашингтон штатындағы Олимпик саябағында тау ешкілерімен болғандай жаппай атып тастауға жетпегені, ал ешкілерді тікұшақтардан атқан еді, алайда археологтар әлі 1990 жылдардың соңында-ақ ешкілердің мұнда адамдардан әлдеқайда бұрын болғанын ескерткен.
