Тарихшы Ботвинниктің естелігіндегі 1948 жылы кеңес мектептерінде латын тілінің енгізілуі
Homo homini amicus, collega et frater est. Адам адамға дос, жолдас және бауыр.
Көне дәуір тарихшысы Марк Наумович Ботвинник (1917-1994) Сталиннің соғыстан кейінгі реформаларын қартайған көсемнің жастық сезімін қайтаруға тырысқан әрекеті ретінде еске алады.
Қарт адамдарға өздері жас кезінде бәрі әлдеқайда жақсы болған сияқты көрінеді: қар ағарақ, су мөлдірлеу, шұжық дәмдірек еді. Соғыстан кейін Ресейдің құдіретті диктаторы Иосиф Виссарионович Сталин дәл осындай қарт адам болатын. Кәрілік жақындай түсті. Айналадағының бәрі бір кездері оны қоршаған сол бейнелерге ене қалса, жастық сезімі қайтып оралуы мүмкін деген әлсіз үміт қана қалды.
Аяқталмай қалған соғыстан кейінгі реформалар дәуірі Ботвинникке погондардың, офицерлік шендердің, денщиктер институтының енгізілуімен, милиция формасының патшалық заманғы городовойлардың киіміне ұқсатып жасалуымен ғана емес, орта білім беру жүйесіндегі жаңалықтармен де, атап айтқанда, мектептердің ер балалар мен қыздар мектептеріне бөлінуімен және күтпеген жерден латын тілінің енгізілуімен де есте қалды.
Жоба 1948 жылы жүзеге аса бастады. Діни семинарияда оқыған Сталин Ресейдің көптеген мектептерінде, гимназияларында көне тілдер, оның ішінде латын тілі оқытылғанын білетін. Міне, көсемнің қас қағымына бағынатын білім министрлері, алдымен Потемкин, сосын Вознесенский, үлкен қалалардағы кейбір мектептердің жоғары сыныптарының бағдарламасына латын тілін енгізу туралы циркулярлар шығарады.
Мектеп оқулығын құрастыруға тәжірибелі латынтанушы Сергей Петрович Кондратьев тартылды. Ол 1948 жылы «Орта мектептің 8-10 сыныптарына арналған латын тілі оқулығын» жазды, бұл оқулық Санчурский мен Михайловскийдің революцияға дейінгі гимназиялық және семинариялық оқулықтарынан аз ерекшеленетін.
Алайда ескі мәтіндерге жаңа идеология енгізіліп, олар мүмкіндігінше саясиландырылды.
Өзгертулер өте күлкілі көрінді: мысалы, «Адам адамға қасқыр» (Homo homini lupus est) деген нақыл «Адам адамға дос, жолдас және бауыр» (Homo homini amicus, collega et frater est) болып шықты. «Бейбітшілікті қаласаң, соғысқа дайындал» (Si vis pacem, para bellum) деген жауынгер рим сөзі енді мемлекеттік насихатқа үндес болды: «Бейбітшілікті қаласаң, бейбітшілікке дайындал» (Si vis pacem, para pacem).
Оқу құралдары сабақ беруге дайын мұғалімдерді табудан гөрі жеңілірек шығарылды. Ленинградта сол 1948 жылы 189, 203, 216 және 320 деген төрт мектептің барлық сегізінші сыныптарында латын тілі енгізілді, оның үстіне топтарға бөлінбей, бұл оқытуды қиындатты.
Бұйрықты орындау керек болды, сондықтан халық ағарту бөлімдері латын тілін оқытуды бір кезде гимназияларды бітірген ескі мұғалімдердің қолына берді. Отыз жылда бұл өте егде адамдар көп нәрсені ұмытып үлгерген еді, бірақ Мұғалімдердің білімін жетілдіру институтында олар үшін апта сайынғы сабақтар ұйымдастырылды.
Жаңа пәннің пайда болуына оқушылар мен ата-аналар қуанды ма? Ол жылдары арман техникалық мамандықтар болатын, балалар қиын латын тілінен гөрі математика мен физиканың қосымша сағаттарын артық көрер еді. Латын тілі оқуға түскенде ешқандай артықшылық бермеді, тіпті аттестатқа да жазылмайтын.
Бастама сәтті болмады, 1950-жылдардың ортасында латын тілі мектеп бағдарламасынан жойылды. Бірақ соның арқасында Кеңес Одағында мынаны есте сақтаған түлектердің тұтас бір буыны болды:
Si vis pacem, para pacem
Бейбітшілікті қаласаң, бейбітшілікке дайындал
