Палехтегі Крестовоздвиженская шіркеуі және Никон тыйымынан кейінгі шатырлы қоңыраухана

Палехте шатырлы қоңырау мұнарасы бар тамаша Крестовоздвиженская шіркеуі тұр. Оны палехтіктер 1762 жылдан 1774 жылға дейін күллі жұрт болып салған. Санкт-Петербургте бұл кезде Растрелли Валлен-Деламотқа орнын береді, ал Владимир өлкесінде шебер Егор Дубов храмның үстіне Петрге дейінгі көнелікке бейімдеп қоңырау мұнарасын көтереді, XVIII ғасыр мүлде болмағандай.

Патриарх Никонның 1652 жылы шатырлы құрылысқа салды деген тыйымына қатысты не білеміз? Оқулықтарға кірген дәйексөз храм салуға қатысты грамотадан алынған: храмдарды «бір, үш, бес күмбезді етіп салу керек, ал шатырлы шіркеулерді мүлде салмау керек». Бұл дәйексөздің нақты қай грамотадан алынғанын анықтау мүмкін емес екені өкінішті: мәселен, тарихшы Полознев патриарх Никон шатырлы храмдарға тыйым салмаған деп есептейді. Бірыңғай жарлықты шынында да ешкім көрген емес, бірақ тыйымның өзі 1655 жылдан бастап әр түрлі грамоталарда аталады. Кем дегенде, епархиялық кеңсенің шатырларды шынымен жақтырмағанына сенім білдіруге болады.

1655 жылы Вешняки кентіндегі шатырлы Успение шіркеуіне қосалқы алтарьлар жалғанғанда, патриарх оларды үшкір емес, дөңгелек күмбезшелермен аяқтауды бұйырды. Алайда сол өзі осы жазылған тыйымды бұзып, Жаңа Иерусалимдегі Воскресенск соборының ротондасының үстіне Киелі қабір храмына ұқсатып алып шатыр орнатты.

Қалай болғанда да, пирамидаға ұқсайтын және византиялық күмбезді дәстүрге емес, орыс ағаш сәулетіне тамыр тартатын шатырлар храм сәулетінен қуылды. Бірақ қоңырау мұнарасы храм болып саналмайды ғой. Сондықтан Никон тыйымынан кейін де шатыр тұрғызу шеберлері өз кәсібіне қолдану табуға ұзақ уақыт мүмкіндік алды: шатырлы қоңырау мұнаралары бүкіл XVII және XVIII ғасырда, әсіресе провинцияда салына берді. Ал Солтүстікте Мәскеуді мүлде тыңдай қоймады: Палехтегі храм аяқталған 1774 жылы Кондопогада ағаштан шатырлы Успение шіркеуі тұрғызылды, ол 2018 жылғы өртке дейін тұрды.

Өз үлесін ескі діндегілер де қосты. Палех Владимир губерниясына кірді, онда күшті ескі дін ортасы жалпы көңіл-күйді белгіледі, сол ортада еуропалық сән емес, ескі орыс үлгілері құрметке ие болды. Иә, храмның өзі синодалдық приходқа тиесілі болды, бірақ оны жергілікті мектеп дәстүрінде тәрбиеленген адамдар салды.

Дубов онда шатырды нарышкиндік барокко әшекейімен ұштастырды, ал 1807 жылы палехтік иконашылар қабырғаларды «ежелгі орыс діни кескіндеме дәстүрінің даму циклін аяқтайтын соңғы ұлы қабырға суреті» деп аталатын суреттермен көмкерді.

Храм мен қоңырау мұнарасының нақты өлшемдерін таппадым, көзбен қарағанда 27-32 метр шамасында деп ойлаймын: Поречье-Рыбныйдағы биіктігі 93 метрлік шатырлы Никитск қоңырау мұнарасымен және Иосифо-Волоцк монастырының биіктігі 76 метрлік шатырлы қоңырау мұнарасымен салыстырғанда мүлде биік емес, бірақ қандай үйлесім, қандай тамаша сұлба, шынымен сирек кездесетін!