Бірақ
Бірақ. Көріп отырсыздар ғой, «мәселе өз отбасын да, төңірегіндегі барлық адамды да қысымға алып отырған өзімшіл дарақының жеке басында емес. Ол өзінше әлсіз де, түкке тұрғысыз да; оны алдап кетуге, жолдан алып тастауға, ақыры шұңқырға тығып тастауға болады... Бірақ мәселе мынада: оның жойылуымен өзімшілдік жоғалмайды. Ол жұқпалы түрде әсер етеді, оның дәндері дәл одан зардап шегіп отырғандардың бойына түседі. Құқықсыз болғандықтан, ол құқыққа деген сенімді шайқалтады; негізі қараңғы әрі жалған болғандықтан, ол шындықтың әрбір сәулесін қуып тастайды; мағынасыз әрі қыңыр болғандықтан, ол парасатты ақыл мен саналы, мақсатты әрекетке деген кез келген қабілетті өлтіреді; дөрекі әрі езгіш болғандықтан, ол сүйіспеншілік пен сенімнің барлық байланысын бұзады, тіпті өз-өзіне деген сенімді де жояды және адал, ашық іс-әрекеттен бездіреді. Оның қоғам үшін қауіпті екені міне осында! Егер адал адамдар бұған қайратты түрде кірісер болса, дарақыны жою қиын болмас еді. Бірақ қиыншылық мынада: өзімшілдіктің ықпалымен ең адал адамдар да ұсақтанып, құлдық әрекетсіздікте титықтайды, ал іспен мінез-құлқындағы адами жақтары ең аз дамыған адамдар ғана айналысады. Ал бұл адамдардың әрекеті, олардың түсініктері өзімшілдіктің ықпалымен түгелдей бұрмаланғандықтан, сондай-ақ ұсақ, жеке және дөрекі менмендік сипатта болады. Олардың мақсаты өздері сонша зардап шегіп отырған өзімшілдікті жою емес, тек дарақыны қалайда құлатып, оның орнына өздері отыру».
Добролюбов Н.А., «Қараңғы патшалық»
