Петербург халықаралық заң форумында мәдениет вице-министрі Жанна Алексеева Ленин кітапханасында деструктивті сипаттағы әдебиеттің жабық қоймасы құрылып жатқанын мәлімдеп, оны «спецхран» деп атады
Әуелі мынаны бірден түсіндіру керек: спецхран Ленин кітапханасында үнемі болған, КСРО тарқаған соң бұл бөлімді ешкім жойған жоқ, тек қолжетімділік режимі мен толтыру қағидаты өзгеріп отырды. Айталық, оған порнографиялық және экстремистік сипаттағы әдебиет жіберілді, ол әдепкіде кітапханаға не міндетті дана ретінде, не өзге жолдармен келіп түседі және қандай болса да сақталуға тиіс, бірақ оқырман сұранысы бойынша еркін берілуге жатпайды. Сондықтан, әрине, арнайы сақтау бөлімі еш жерге кеткен жоқ, оны қазір қайтадан құрудың қажеті жоқ. Өзгеріп отырғаны: кітаптардың кітапхана қоймасының осы бөліміне түсу негіздері.
Менің түсінуімше, Алексеева нақты былай деп хабарлады: шетелдік агенттердің қатысуымен шыққан кітаптар 18+ өніміне теңестіріліп, сол бөлек бөлмеге жіберіледі, оның қорынан кітап тек сұраныс бойынша және тек кәмелетке толғандарға беріледі.
Спецхран бөлімдері кеңес өкіметінің таңында пайда болды да, ресми түрде 1990 жылы Главлиттің бұйрығымен жойылды. Барлық кітапты жалпы қорларға қайтару тапсырылды, бірақ өздеріңіз түсінетіндей, кейбір жағдайларда мұндай қайтару таза техникалық тұрғыдан мүмкін болмады, өйткені еркін айналымға тыйым салынған кітаптардың тізімдерін ешкім түпкілікті жойған жоқ. Тағы бір нақты мысалмен түсіндірейін. Қызметі сотпен экстремистік немесе террористік деп танылып, ел аумағында тыйым салынған діни бірлестіктер мен деструктивті культтердің баспа, аудиовизуалдық және электрондық материалдары да қайдадыр сақтаулы тұр. Осы материалдарды да, оның үстіне ондаған жылдар бойы, түсінікті себептермен ерекше қолжетімділік режимімен сақтайтын қорлар, міне, спецхран болып табылады, бәрі кенеттен дүрлігіп кеткен де сол.
Кеңестік спецхранда не жатты? Әр кезеңде ол эмигранттық және діни кітаптар, Азаматтық соғыс кезеңінің басылымдары, Троцкий, Зиновьев, Каменев, Бухарин аталған кітаптар, Ахматова, Мандельштам, Булгаков, Северянин мәтіндері болды, жалпы шетелде басылған барлық дүние мазмұнына қарамастан осында түсті. Қолжетімділік жұмыс орнынан басшының қол қоюымен берілген өтініш бойынша ұсынылды, ал 1983 жылға дейін партком хатшысының қолы да керек болуы мүмкін еді.
Кеңестік Главлит қорларды «Алып тастауға жататын кітаптардың жиынтық тізімі» бойынша қолмен салыстырып тексерді. Қазіргі кітапханашы, көрінуінше, Әділет министрлігінің шетелдік агенттер тізілімі сияқты дереккөздерді қадағалауға, яғни тізімнің толығуын бақылап, кітаптарды жабық аймаққа алдын ала ауыстырып отыруға міндетті. Бірақ мұны қандай да бір өліммен тең немесе естен тандыратын жаңашылдық деп елестетудің қажеті жоқ: тек оқырманның оңайлатылған қолжетімділігінен алынатын әдебиеттің тізімінің өзі ғана мазмұны жағынан өзгереді.
