Мүсінші Исаак Иткинд 1937 жылы тұтқындалып, Алма-Атада 98 жасқа дейін өмір сүрді

Маған Иткинд туралы онымен дос болған, оны және оның отбасын білетін, журналист Эдуард Тополь жазған, 1967 жылы Иткиндпен танысқан танымал очерк көбіне айналымға енгізген жаңсақ түсініктерге нақтылық енгізе алатын адамдардан есту бақыты бұйырды.

Шын мәнінде ғажайып мүсінші Исаак Иткиндтің қысқаша өмірбаяны мынадай: ол 1871 жылы Вильна губерниясының Сморгонь шағын қаласында хасид раввиндері отбасында дүниеге келген. Мүсін жасауға құштарлығы оянғанға дейін өте қарапайым өмір сүрді: Иткиндтің үйін тез толтырған саз бен ағаштан жасалған керемет туындылар оған қауымның, қонақтардың және жергілікті зиялылардың назарын аударды.

Қырық жасқа келгенде Исаак Яковлевич кәсіби білім алғысы келетінін түсініп, Вильнодағы сурет мектебіне түсті, екі жылдан кейін ол Мәскеудегі Мүсін және сәулет өнері мектебінде оқып жүрді. Көп ұзамай Горький Иткиндтің дербес көрмесін өткізді, оның табысы осыдан басталды. Иткиндтің жұмыстары Савва Морозовтың жинағына, басқа да жеке коллекциялар мен мұражайларға түсті. Оның есімі халықаралық танымалдыққа ие болды, бір туындысын америкалық президент Рузвельттің ағасы сатып алды.

Сталиндік террор байқаусызда таяп қалды. 1937 жылы Мейерхольдпен және Есенинмен, Горькиймен және Маяковскиймен дос болған, Шагалмен бірге жұмыс істеген, «мүсіндегі Ван Гог» деген лақап алған, Эрмитажда көрмеге қойылған және орысша қатты еврейше акцентпен сөйлейтін 66 жастағы мүсіншіні тұтқындап, Крестыға отырғызады.

Азаптау кезінде қарттың тістерін қағып түсіреді, денсаулығы қатты сыр береді, бірақ аңызға қарамастан, оны Сібірге жөнелтпейді: ол ешнәрсені мойындамайды. Иткиндті Қазақстанға, Ақмола облысындағы Зеренді ауылына жер аударады. Мәскеу мен Ленинградтағы таныстарының оның ізін жоғалтқаны да сол жерде.

Жер аударылуда ол саз бен ағаштан жасалған мүсіндер тұрған кішкентай мазанкада тұрды. Атайдың бағына орай, сол Зерендіде ленинградтық журналист Евгения Синельникова болды, ол шетқақпай жерде сөнуге айналған суретші үшін жүгіріп-жортып, ақыр соңында оны Ақмолинскіге ауыстыртты. Онда Иткинд пионерлер үйірмесінде мүсін өнерінен сабақ беріп, бөлме алды.

1944 жылы ол Алматыға көшеді, онда, әрине, ешқандай жертөледе тұрған жоқ. Бірақ бүкіл қала оның туралы шынымен айтатын болды: қызыл шаршы көйлек киген, мойнына үлкен ақ бантик таққан ақсақал алматылықтардың назарын аудармай қоя алмады. Иткинд шынында да дауылдан құлаған ғасырлық ағаштарды іздеп, түбірімен қопарылған діңдер мен қаңқаларды үйіне сүйреп әкелетін. Содан жастық шағындағы достарының, танымал жазушылардың, бишілердің, оны бір нәрсемен шабыттандырған барлық адамның портреттерін жасайтын.

Сол жылдары Алматыда тұрған Наталья Сац Иткиндтің өзі Қазақстан астанасында тұратынын біліп, онымен кездесті және өзі басқаратын Жас көрермендер театры үшін ақын Жамбылдың монументті бюстін жасау жөніндегі ірі мемлекеттік тапсырысты алуға көмектесті. Өкінішке қарай, бұл жұмыс сақталмады, ол көптеген жыл бойы қаланың қоғамдық интерьерлерінің ең әдемі детальдарының бірі болғанымен, 1989 жылы театрдың ескі ғимаратымен бірге өртеніп кетті.

Мәскеу мен Ленинградта ұмытылғандай болып көрінген (оның көптеген жұмыстарында тіпті өлген жылы, 1937 жыл, көрсетілген), Иткинд қала өмірінің жарқын кейіпкеріне және алматылық даңқты тұлғаға айналды, айналасына көрнекті тұлғаларды, суретшілерді, музыканттарды, ғалымдарды топтастырды, көп еңбек етіп, республикалық мұражайларға мүсіндік портреттер жасады, театр суретшісі болып қызмет істеді, қиын материалдық жағдайда қалған көптеген таныстарына көмектесті. Тірі кезінде-ақ «Қазақфильмде» ол туралы Арарат Машановтың «Мәңгілікке жанасу» деректі фильмі түсірілді.

Тоқсан жасында да Иткинд белсенді шығармашылықпен айналысты, оның шеберханасынан жүздеген өзіндік мүсін шықты. Соңғы жылдары Исаак Яковлевич өлгісі келмейтінін әзілдеп айтатын: өйткені кейін қасына сексен жастағы қандай да бір кемпірді жерлейді, сонда қалған мәңгілікті сонымен бірге жатып өткізуге тура келеді. Ол 98 жыл өмір сүрді. Орасан зор шығармашылық мұра қалдырып, Алматыда қайтыс болды.