Павлов лабораторияларындағы иттер және 1935 жылғы аты жоқ итке ескерткіш

Физиолог Иван Павлов қызметкерлерімен және Әскери-медициналық академияның тыңдаушыларымен бірге шартты рефлекстерді беру тәжірибелерін көрсету алдында.

Профессор Георгий Конради Иван Петровичтің иті зерттеу нысаны ретінде өзімен сөзбе-сөз бірігіп кеткенін, аудиторияға құрбақа көрсетіп тұрып, оны жиі қателесіп ит деп атап жіберетінін еске алады.

Ал зертханалардың атмосферасын бәрінен толығырақ Александр Чижевский суреттеген, ол 1926 жылы Эксперименттік медицина институтында болған. Оның айтуынша, бұл нағыз иттер патшалығы еді: иіс пен дауыс әр тараптан естіліп тұрды, барлық зертханада үлкен үстелдерде ағаш станоктар тұр, станоктарда иттер, көбіне овчаркалар, алыстан, операциялық бөлмеден әлсіз ұлыған дыбыс келеді, бір жерде күшік қыңсылайды.

Физиолог Петр Анохиннің естелігінше, Павловқа фактілерді түсіндіруге дерек жетпегенде, ол иттің қасында отыру керек, сонда-ақ мақсатқа жетеміз деп айтатын.

Павлов өзінің бұл мәселеге көзқарасын әлі 1893 жылы «Тірідей кесу» мақаласында тұжырымдаған: ол адамның ең жақсы үй жануарының құрбан болатыны дәл оның жоғары ақыл-ой және адамгершілік дамуынан екенін ащы сезіммен мойындау керек деп жазған, ал мысықтарға тәжірибені тек қажеттіліктен жасайды, өйткені бұл шыдамсыз, айқайшыл және қатыгез жануарлар. Созылмалы тәжірибелерде ит, оның сөзімен айтқанда, алмастырғысыз әрі жүректі тебірентеді, себебі ол өзі туралы тәжірибеге өзі қатысушыдай болып шығады.

«Павлов иттері» Әскери-медициналық академия, Эксперименттік медицина институты және Ғылым академиясының физиологиялық зертханасы арқылы өтті. Олар жүздеп саналады. 1924 жылғы Ленинградтағы су тасқыны кезінде виварий мен зертханаларда бір мезгілде жүзге жуық ит ұсталған. Сонда торлардың үштен екісін су басты, жануарларды басымен суға матыра отырып суырып алды, дерлік бәрін құтқарды, бірақ көбінде невроз дамыды, соның нәтижесінде экспериментті неврозтарды зерттеудің тұтас бағдарламасы пайда болды.

Қырық ит 1927 жылдың мамырында қызметкерлер Павловқа сыйға тартқан альбомда иесі-қызметкерлерінің тізімімен бірге есімімен суретке түсірілген. Иттердің аттары: Пострел, Милорд, Бек, Август, Пингель, Джон, Джой, Бой, Мампус. Неміс пойнтері Джон Павловтың өзінің құрметіне ағылшынша үлгіде аталған, оны 1935 жылы физиологтар конгресінде көрсеткен.

1926 жылы әріптестері Павловқа оның төртаяқты «қызметкерлерінің» атынан төрт иттің акварельді портреттері мен әрқайсысының астына жазылған репликалары бар әзіл диплом тапсырды. Есуас-жарымес жәндік қорлайтын психологиялық лақап аттарға тамақтан бас тарту арқылы наразылық білдіреді, Наполеон қожайын ұйықтап жатыр, оған сол керек деп байқайды, Жұмбақ мінез мерейтой иесінен олардың әлі көп қалғанын сұрайды. Әр ит жүйке жүйесінің төрт типінің бірін бейнелейді.

Зерттеушілер иттердің ұзақ өмір сүргенін атап өтеді. Пострел зертханада он бес жылдан астам еңбек еткен. «Павловтық Колтуши» мұражайының директоры фистула итке қалыпты өмір сүруге мүмкіндік бергенін, жекелеген жануарлар он бес жасқа дейін жеткенін айтады.

1935 жылғы тамызда, қайтыс болуына жарты жыл қалғанда, академик Павлов Эксперименттік медицина институтының бағында атсыз итке ескерткіш орнатты, құрылымын мүсінші Безпаловпен өзі талқылап, барельефтердегі жазуларды өзі шығарды. Солардың бірі: «Ит, адамның тарихқа дейінгі заманнан бергі көмекшісі және досы, ғылымға құрбан болсын, бірақ біздің ар-намысымыз мұның әрдайым қажетсіз азапсыз өтуін талап етеді».