1898 жылғы фотодағы рязандық кособрюхилер және лақап атқа Даль мен Сахаров түсіндірмесі

Пушкин мұражайының коллекциясында 1898 жылы Мәскеу губерниясының Богородск уезінде дәрігер Александр Живаго түсірген, «Үш шаруа әйел. Рязаньдік қисыққарындар» деп аталатын сурет бар.

Мынау қандай қисыққарындар болды екен?

Қисыққарындар туралы Салтыков-Щедрин «Бір қаланың тарихында» басқа «тайпалармен» қатар атап өтеді:

Басқатырмалардың көршілігінде көптеген тәуелсіз тайпа өмір сүрді, бірақ жылнамашы солардың тек ең көрнектілерін ғана атап өткен, атап айтқанда: моржжегіштер, пиязжегіштер, қоймалжыңжегіштер, мүкжидекшілер, тентектер, айналмалы бұршақтар, бақашылар, күпәйкешілер, қаратандайлар, ойықшылар, жарылған бастылар, соқыртуғандар, еріншектер, салпы құлақтар, қисыққарындар, рябушкашылар, бұрыштықтар, ұсақтағандар және қолсілтегіштер.

Орыс қалалықтарының ертедегі жұмбақ лақап аттарын этнограф Иван Сахаров ашып түсіндіреді: «моржжегіштер» деп архангельдіктерді, «қоймалжыңжегіштер» мен «ойықшыларды» новгородтықтарды, «мүкжидекшілерді» владимирліктерді, «тентектерді» брянскілерді, «айналмалы бұршақтарды» муромдықтарды, «бақашыларды» дмитровтықтарды, «күпәйкешілерді» клин тұрғындарын, «қаратандайларды» коломналықтарды, «жарылған бастыларды» орлдықтарды, «соқыртуғандарды» пошехондықтарды, «салпы құлақтарды» ростовтықтарды, «қисыққарындарды» рязаньдіктерді, «рябушкашыларды» тверьліктерді, «бұрыштықтарды» холмогорлықтарды, «қолсілтегіштерді» чухломдықтарды атаған.

Владимир Даль мен Иван Сахаровтың айтуынша, рязаньдіктердің «қисыққарын» деген лақап аты олардың белдігіне балта қыстырып жүретін ежелгі әдетімен байланысты: балта алыстан қарағанда олардың қарнын қисық етіп көрсеткен. Даль Рязаньда балталы ер адам соншалықты көп болуының себебін, қаланың ағаш ұстасы кәсібімен даңқы шыққандығынан деп түсіндіреді. Сахаров болса, себеп қарақшылардың тынымсыз шабуылымен қауіп төндіретін қауіпті шекара жолында деп болжайды, сондықтан белдікке үнемі балта қыстырып жүруге тура келген.