Чех режиссері Иржи Менцель (1938–2020) цензура туралы:
– Бір сұхбатыңызда кинематограф әрдайым цензураның қандай да бір түріне тап болады деген едіңіз. Дегенмен, 1960-жылдардағы Чехословакияда бұл аппарат суреткерлерге бүгінгі мемлекет пен жүйеден өзгеше «серпін» беретін сияқты көрінеді…
– Цензура жағдайында тамаша фильмдер түсірілген, тіпті Америка Құрама Штаттарында да, мысалы, онда сүйісуді көрсетуге рұқсат етілмеген кезде. Бостандықтың бір жағымсыз жанама әсері бар: бәрін мүмкін еткенде, сіз мақсат пен бағыттан айырыласыз. Шығармашылыққа шектеу әрдайым қажет. Кітап жазсаңыз, ән шығарсаңыз немесе фильм қойсаңыз, оны жасауға тиіссіз. Шығармашылық қақтығыстан туады. Шекараңыз болмаса, сандырақ айтасыз.
Әрине, шектеулердің түрлері әртүрлі: тіпті ақша да солардың бірі. Кез келген бюджетпен жұмыс істейтін әрбір режиссер өз көзқарасын бюджетке сәйкес түзетуге тиіс. Немесе сізде елестеткеніңіздей көрнекі ете алмайтын көзқарас болады. Бәрі қақтығыста. Ақырында, бүкіл тарих бойы қызыл жіптей өтетін идеология бар. Шіркеу жеткізген тыйымдар, ережелер болды. Қазір адамдар азат, ал сол бостандықтың өзі проблемалы. Бұл темекі тартуға және карта ойнауға рұқсат берілмеген бала үйден кеткенде, бостандық темекі тарту мен карта ойнауда деп ойлайтыны сияқты. Бұл дұрыс емес. Ержетпейінше, ата-ана саған темекі тартуға немесе карта ойнауға рұқсат етпеуге тиіс.
– Ережелер мен шектеулерді жасанды түрде белгілеуге болады, мысалы, догматикалық қозғалыста.
– Иә, бірақ бұл формальдылық. Бұл арандатып, рухтандыратын шектеу, өйткені оны еңсеру жолдарын табу керек, бірақ мәселе мазмұнда емес, тілде. Ең бастысы, көрерменге қандай әсер ететініңізді ойлау. Көптеген догматикалық фильмдер біршама көңілсіз.
– Қазіргі әлемдегі кинематографистер де «ержетіп», өз бостандығының шегін түсіне алмай ма?
– Басқа сұрақ: оны кім көреді? Чех киносында үнемі басқаларды беделден түсіруге тырысатындар табысқа жетеді. Менің ойымша, қазір біз адал деректі фильмдер түсіріп жатырмыз. Біздің күшіміз де, болашағымыз да осында, аудитория қазір шектеулі болса да. Көркем фильмдердің формальды параметрлері әртүрлі, ал деректі фильмдер өте қарапайым. Көркем фильмдер түсіруге түрткі табу оңай: сіз фестивальдарды аралап, көп назар аударасыз, ал деректі фильмдермен жағдай басқаша. Көптеген деректі фильмдер оларды түсіру керек болғандықтан түсіріледі.
Иржи Менцельдің Константин Кузьмамен сұхбаты, «Шығыс Еуропа киносының хабаршысы», 2013 жылғы маусым
