Кадеш бітім шартының үзіндісі табылды

Қазіргі Түркия аумағындағы хетт патшалығының астанасы Хаттусада жұмыс істеп жатқан археологтар сына жазуы бар сазды тақтайшаның үзіндісін тапты, ол Кадеш бітім шартының бір бөлігі болып шықты. Сына жазуы дегеніміз таңбаларды дымқыл саз балшыққа үшкір таяқшамен басып жазатын жазу жүйесі.

Үзіндіні зерттеушілер «E ғимараты» деп атайтын құрылыстың маңынан, Чорум провинциясындағы Бююккале ауданынан тапты. Бююккале дегеніміз хетт патшаларының сарайы тұрған бекіністі төбе. Ғалымдар оның қай құжатқа жататынын анықтағанға дейін табылған затты шамамен бір жыл зерттеді. Тақтайшаның бір беті ғана сақталған. Мамандардың тұжырымынша, үзінді шарттың аккад тілінде, яғни сол дәуірдегі Таяу Шығыстың халықаралық қатынас тілінде жазылған көшірмелерінің біріне жатады.

Шартты біздің дәуірімізге дейінгі XIII ғасырда хетт патшасы ІІІ Хаттусили мен мысыр perғауыны ІІ Рамсес жасасты, яғни екі держава Шығыс Жерорта теңізіндегі үстемдік үшін ұзақ жарысқан Кадеш шайқасынан кейін шамамен он бес жыл өткен соң. Келісім бейбітшілікті, бір-біріне шабуыл жасаудан өзара бас тартуды, әскери көмекті және қашқындарды қайтаруды белгіледі. Екі тарап та мәтіннің көшірмелерін әзірлеп, өз иеліктеріне таратты: мысырлық нұсқаны храмдардың қабырғаларына иероглифпен қашап жазды, ал хеттік нұсқаны аккад тілінде сына жазумен жазды.

Жаңа үзіндіде он екіден жиырмаға дейінгі баптардан жолдар бар. Онда бір патшалықтан қашып, екіншісінен пана іздеген адамдар, сондай-ақ олардың үйлерінің сақталуы туралы айтылады. Оқылатын бөліктерде Мысыр жерлерінен және Хатти, яғни хетт мемлекеті осылай аталған, жерлерінен шыққан қашқындар аталады.

Шарттың хеттік көшірмелерінің үзінділерін алғаш рет Хаттусаны қазу кезінде 1906 жылдан 1912 жылға дейін тапқан. Қазір олар Стамбұл археология мұражайында, Анкарадағы Анадолы өркениеттері мұражайында, Берлиндегі Алдыңғы Азия мұражайында және Мемлекеттік Эрмитажда сақтаулы. Жаңа олжа жинақты толықтырады және бастапқы тақтайшалардың мәтінін көбірек қалпына келтіруге көмектесуі мүмкін. Бююккаледегі қазба жұмыстары жалғасып жатыр, археологтар шарттың жетіспейтін бөліктерін табуды үміт етеді.

Хаттуса кейінгі қола дәуірінің басты державаларының бірі хетт патшалығының саяси және әкімшілік орталығы болды. Онда қазба жұмыстары 1906 жылдан бері жүргізіліп келеді, 1986 жылы қала ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұралар тізіміне енгізілді. Олжа туралы Түркияның мәдениет және туризм министрі Мехмет Нури Эрсой 21 қыркүйекте, Халықаралық бейбітшілік күні жариялады.