66 миллион жылдық iрi динозавр қиының тасқа айналған қалдығынан қауырсын табылды

Вашингтон университетi жанындағы Берк мұражайының қызметкерi Дэвид Демар үлгiнi 2016 жылы Монтананың солтүстiк-шығысында қазба балықтарды жинап жүрiп тапты. Ол жарты гольф добындай, күңгiрт қызыл-қоңыр түстi түйiршектi қолына алып, бетiн лупамен қарап едi, майда қазба қауырсынды көрдi. Демардың айтуынша, Хелл-Крик түзiлiмiнде бұған дейiн қауырсын табылмаған, ал оны зерттегелi жүз елу жылдан асты.

Зертханада үлгiнiң минералдық құрамын зерттеп, оны компьютерлiк томографиямен сәулелендiрдi. Толық көрiнiс тек микротомографта сканерлегеннен кейiн ғана анықталды: деректердi өңдеудiң әр сағаты тағы бiр қауырсынды, тағы бiр қабыршақты, тағы бiр сүйектi ашып отырды.

Копролиттiң iшiнен бiрнеше қауырсын, сауытты шортанның майда қабыршақтары және гесперорнис тәрiздiлер тобына жататын құстың аяқ сүйектерi табылды. Қауырсындар мен сүйектер қатар жатқандықтан, зерттеушiлер қауырсындар сол құстiкi деген қорытынды жасады. Чикагодағы Филд мұражайының қызметкерi, жұмыстың жетекшi авторы Джингмай О'Коннор гесперорнис тәрiздiлер су құстары болғанын, экологиялық жағынан сұқсырларға ұқсайтынын түсiндiредi. Олардың көбi ұшпаған, ал мамандандырылған аяқтарын балық сияқты олжаның артынан сүңгу үшiн пайдаланған.

Құстар динозаврлардың бiр бұтағын құрайды, ал 66 миллион жыл бұрын астероид құлағаннан кейiн динозаврлардың барлық дерлiк тектерi, оның iшiнде құстардың көпшiлiк топтары жойылды. Тек бiр бұтақ, неорнистер аман қалды, қазiргi барлық құстар содан тараған. Гесперорнис тәрiздiлер неорнистердiң жақын туыстары едi, бiрақ жеке тармаққа жататын және құрып кеттi.

Неорнистердiң көбi су маңында өмiр сүрiп, соққыдан кейiнгi жағдай жұмсағырақ болған, сондықтан аман қалды деген гипотеза бар. Гесперорнис тәрiздiлер де суда және су жағасында өмiр сүрдi, алайда олардың тегi бәрiбiр жойылды, демек, мәселенi тек мекендеу ортасымен түсiндiру мүмкiн емес. О'Коннор айырмашылық қауырсындардың өзiнде және құстардың оларды ауыстыру тәсiлiнде болған шығар деп болжайды.

Копролиттегi қауырсындар гесперорнис тәрiздiлердiң белгiлi тұңғыш қауырсындары болды, құрылысы жағынан олар бор кезеңiндегi құстардың ең кең таралған тобы энанциорнистердiң және қазiргi құстардың жамылғысының аралығында тұр. Қауырсындардың бiр бөлiгi заманауи және су өткiзбейтiн тәрiздi көрiнедi, бiрақ динозаврлармен байланыстыратын майда түкті қарапайым қауырсындар да бар. Контурлық қауырсындар жылуды сақтауға жауап бередi, ал астероид құлағаннан кейiн атмосфераға орасан көп шаң мен сынық көтерiлдi, күн сәулесi азайып, соққы қысы деп аталатын күрт суық түстi. Жылу оқшаулауы жақсы құстардың одан аман шығу мүмкiндiгi көбiрек болды