Волганың Волговерховьедегі бастауын анықтау мен зерттеу тарихы жылнамадан бүгінге дейін
Максим Дмитриев 1900-жылдары Еділ өзенінің бастауына жақ жерде түсірген суреттер.
Еділдің ресми танылған бастауы болып Тверь облысындағы Валдай қыратында орналасқан, Волговерховье ауылының маңындағы батпақты аймақ саналады. Бұл теңіз деңгейінен шамамен 228 метр биіктікте жатқан шағын бұлақ.
Ғылыми тұрғыдан алғанда, ірі өзендердің «бастауы» деген ұғым, әдетте, шартты. Гидрологтар әртүрлі өлшемдерді қолданады: ең үлкен ұзындық, судың ең көп шығыны, су жиналатын алаптың ең үлкен ауданы. Осы көрсеткіштердің жиынтығы бойынша Волговерховье шартты, бірақ тұрақты географиялық санақ нүктесі ретінде қабылданған.
XII ғасыр басындағы «Өткен жылдар хикаясында» мынадай әйгілі үзінді бар:
Сол орманнан Еділ шығысқа қарай ағып, жетпіс сағамен Хвалис теңізіне құяды.
Жылнамашы Еділ, Днепр және Двина өзендерінің бастауын бір «орманға», яғни Валдайға орналастырады. Бұл өз заманы үшін таңғаларлықтай дәл, дегенмен аңызға айналдырылған. Бұл Еділ бастауын дәл Валдай қыратымен байланыстыратын алғашқы жазба деректердің бірі.
Қайта өрлеу дәуіріндегі еуропалық картографтар, Герард Меркатор мен Сигизмунд Герберштейн, Еділді картаға сұрастыру арқылы алынған мәліметтерге сүйеніп түсірді. Герберштейн «Мәскеу туралы жазбаларында» Еділді жеткілікті толық сипаттады, бірақ бастауын дәл көрсетпей, оны солтүстік-батыс көлдеріне жақынырақ орналастырды. Алғашқы орыс «сызбалары» Қаһарлы Иван тұсында пайда болды, алайда жүйелі гидрографиялық түсірілім әлі болған жоқ.
Еділ бастауы мен алабын шынайы ғылыми зерттеу Ұлы Петр тұсында басталды, сол кезде географиялық экспедициялар мемлекеттік сипат алды. 1768-1774 жылдардағы Петр Паллас, Иван Лепёхин және Самуил Гмелин басқарған академиялық экспедициялар Еділ бойының ауқымды аумақтарын қамтыды. Лепёхин «Саяхаттың күнделікті жазбаларында» Еділдің жоғарғы ағысын және бастау төңірегіндегі жердің батпақты сипатын сипаттап, оған алғаш рет аз-мұз дәл ғылыми сипаттама берді. XVIII ғасырдың соңына қарай бастаудың Валдай қыратында орналасқаны орыс ғылыми әдебиетінде жалпыға бірдей танылған қағида болып бекіді.
XIX ғасырда Еділ бастауы туралы мәселе күтпеген жерден пікірталас тақырыбына айналды. Географтардың бір бөлігі бастау ретінде Волговерховьедегі бұлақты емес, Еділдің жоғарғы жүйесіндегі iрірек су нысандарын, мысалы, жас өзен бірнеше ондаған шақырымнан кейін құятын Стерж көлін санауды ұсынды. 1845 жылы құрылған Орыс географиялық қоғамы осы деректерді жүйелеумен айналысты. Нәтижесінде су ағынының ең алыс басталу нүктесі бастау деп саналады, ал өзен жолындағы алғашқы ірі су айдыны емес деген қағида басым түсті. Осы қағида Волговерховьедегі бұлаққа ресми мәртебе бекітті.
XIX ғасырдың соңында Еуропалық Ресейдің дәл гипсометриялық карталарын жасаған гидрограф әрі географ Андрей Тилланың еңбектері маңызды рөл атқарды. Дәл оның Валдай қыраты мен су айрығының биіктігін өлшеулері бастаудың гидрологиялық қисынын түпкілікті растады.
Кеңес кезеңінде Еділ, ең алдымен, 1930-1950 жылдары бөгендер каскадының салынуына байланысты ауқымды гидрологиялық зерттеу нысанына айналды. Сегіз гидроэлектрстанциядан тұратын Еділ-Кама каскады өзеннің гидрологиялық режимін түбегейлі өзгертті, бірақ бастаудың өзіне әсер етпеді: Рыбинск бөгенінен жоғары жатқан жоғарғы ағыс табиғи күйінде қалды. КСРО-ның Мемлекеттік су кадастры Еділ бастауын Волговерховьеде нақты координаттарымен тіркеді. Қатарлас алап балансын, өзеннің қоректенуін және Валдай қыратының Еуропалық Ресейдің басты су айрығы ретіндегі рөлін зерттеу жұмыстары жүргізілді.
Бүгінде Еділ бастауы қауіп астында, ал бұл өз алдына ғылыми зерттеу тақырыбына айналды. Волговерховьедегі бұлақ құрғақшылық жылдары кеуіп қалады немесе күрт тайызданады. Соңғы онжылдықтардағы зерттеулер Валдайдың жоғарғы батпақтарының қоректенуінде өзгерістер бар екенін көрсетеді, бұл климаттың өзгеруінен де, КСРО жылдарындағы құрғату мелиорациясынан да туындаған. РҒА Су мәселелері институты мен Мемлекеттік гидрологиялық институттың Валдай филиалының жұмыстары XX ғасырда жоғарғы Еділдің су мөлшерінде айтарлықтай ауытқулар болғанын көрсетеді, ал ағынның табиғи реттеушілері ретінде жоғарғы батпақтарды қалпына келтіруге басымдық беріліп отыр
