Сюрреалистер және оларға қосылған дадаистер, Тцарадан Ман Рэйге дейін

Париждегі сюрреалистер, 1933 жыл: Тристан Тцара, Поль Элюар, Андре Бретон, Жан Арп, Сальвадор Дали, Ив Танги, Макс Эрнст, Рене Кревель және Ман Рэй.

Тристанц Тцара — ақын, дадаизмнің негізін салушы. 1930 жылдың басында ол Франсис Понж бен Поль Нужемен бірге Le Surréalisme au service de la Révolution атты жаңа сюрреалистік журналдың алғашқы нөмірін шығаруға қолдау көрсетеді. Бұл, жалпы алғанда, сюрреализмнің даму тарихындағы саяси тақырыпты жалғастыра түседі. Осы қозғалыстың өмірінде баспа арқылы айтылған публицистикалық сөздің қаншалықты маңызды болғанын, тіпті «Сюрреализм манифестінің» өзінен бастап білеміз. Ал өнердің саяси пікірлерден бастапқыдан-ақ аулақ қала алмағаны айтпаса да түсінікті: өнертанушы теоретик, философ Жорж Батайдың басшылығымен 1929 жылдың көктемінен бастап екі жыл шыққан Documents журналы сюрреалистік өзгеше ойлаудың тұқым шашқан тұғырына айналды және шығармашыл адамдардың саяси адалдығын Француз коммунистік партиясына арнауға ұмтылған қозғалыс мүшелерін қолдаудан бас тартқандарды іс жүзінде қошеметпен қарсы алды.

Андре Бретон және Луи Арагонмен бірге сюрреализмнің бастауында тұрған ақын Поль Элюар бұған дейін дадаистер қозғалысының құрамында болған, бірақ ескі имандылықты жою мен буржуазиялық талғамды таптау туралы анархиялық идея өзін таусылған деп сезініп, сюрреализмге аса шындық саласындағы жасампаз шығармашылық тәжірибелерімен келді.

Алайда зерттеушілердің бәрі бірдей Элюарды сюрреализмнің бірлесіп негізін қалаушы деп атай бермейді: кейбіреулер сюрреализм Андре Бретон, Филипп Супо және Луи Арагонның ой-толғамдарынан туды деген пікірде. Ал кейінірек осы үш ақынға ақыл-ой бақылауынан босануға ұмтылып, қиялды өз жұмысының негізіне қойған басқа жазушылар, суретшілер мен режиссерлер қосылды.

Жан Арп — сюрреалистерге қосылған тағы бір белсенді дадаист, ол Швейцариядан Парижге көшіп келген кезде 1925 жылы олардың алғашқы көрмесінде өз туындыларын қойды. Арптың жұмыстарында автоматизм рухы бар: ол шынайы бейнелерді алып, абстрактілі пішіндерге дейін жеңілдетеді. Органикалық әлем мен шығармашылық процесі арасындағы ұқсастық идеясы оған тиесілі: өнер — адамның ішінде өсетін жеміс, өсімдіктегі жеміс немесе ананың құрсағындағы бала сияқты.

Ив Танги топқа 1925 жылы қосылды, оның жұмыстарында Далидің әсері әсіресе байқалады. Бұрын Арп сияқты автоматизмге әуестенген Танги биоморфты пішіндер мекендеген ертегі әлемдері мен кең ландшафттарды бейнелейтін суреттер сала бастайды.

Жазушы, бұрынғы дадаист Рене Кревель «Менің денем және мен», «Вавилон», «Қиын өлім» сияқты сюрреалистік кітаптардың авторы, бұл кітаптар роман жанрының түсіндірмесін әуелден-ақ бұзып тастағандай.

Америкалық Ман Рэйге ең көп атақты сюрреалистер қозғалысы қалыптасқанға дейін жасалған сюрреалистік объектілер әкелді: мысалы, матаға оралған «Исидор Дюкассның жұмбағы» деп аталатын зат және үстінен үшкір шегелер шығып тұрған үтік «Сыйлық».