Британ парламенті актілеріндегі патшаның бекіту формуласындағы норман французшасы

Бұл актінің сапалы суретін таба алмадым, бірақ құжат өте белгілі. Және ол мына сөздермен басталады:

Le Roy le Veult soit baillé aux Seigneurs. A cette Bille avecque des amendemens les Seigneurs sont assentuz. A ces Amendemens les Communes sont assentuz.

Жоқ, бұл француздың мемлекеттік құжаты емес, Ұлыбританияның «1832 жылғы халық өкілдігі туралы актісінің» жазбасы бар орама. Оны Ұлы реформа немесе Бірінші парламенттік реформа деп жақсырақ білеміз.

Бұл Вестминстердегі Біріккен Корольдік парламенті қабылдаған, IV Вильгельмнің корольдік санкциясы туралы жазбамен расталған заң. Мен дәл сол жазбамен бастадым: «Le Roy le Veult soit baillé aux Seigneurs...», француз тілінде.

Нақтырақ айтқанда, нормандық француз тілінде. Бұл 1066 жылы Вильгельм өзімен бірге әкелген және үш ғасыр бойы ағылшын билігінің, сотының және дворяндарының тіліне айналған диалект. Бұл қазіргі француз тілі де, париждік норма да емес, ортағасырлық Англияның шенеуніктері сөйлеген көне англо-нормандық говор. Сондықтан бүгінде қате болып көрінетін жазылым да осыдан: Roi емес Roy, avec емес avecque, assentis емес assentuz.

Алайда нормандық француз тілінде заңның өзі емес, тек оның өту барысы туралы белгілер жазылған. «Халық өкілдігі туралы актінің» негізгі мәтіні ағылшын тілінде. Орманың жоғарғы жағындағы француз жолдары клерктің қызметтік жазбалары, олар биллдің палаталар арасындағы қозғалысын және корольдің соңғы санкциясын тіркейді. «Le Roy le Veult» — «Король мұны қалайды», бекіту формуласы. «Soit baillé aux Seigneurs» — «лордтарға берілсін». «Les Seigneurs sont assentuz», «les Communes sont assentuz» — лордтар келісті, жалпы палата келісті. Яғни француз тілі мазмұндық бөлікке емес, рәсімдік бөлікке қажет.

Ұлыбританияның ұлттық мұрағатында заңдары бар мұндай орамалар біреу де, он да емес, олардың бәрі осындай. Британ парламентінің әрбір актісі корольдік санкция алады, ал санкция формуласы бүгінге дейін нормандық француз тілінде айтылады және жазылады. Қарапайым жария биллдер үшін «Le Roy le Veult». Жеке биллдер үшін «Soit fait comme il est désiré», «қалаған бойынша орындалсын». Қаржылық биллдер үшін ұзағырақ «Le Roy remercie ses bons sujets, accepte leur benevolence, et ainsi le veult», «Король ізгі қол астындағыларына алғыс айтады, олардың жақсылығын қабылдайды және солай қалайды». Король санкциядан бас тартқанда «Le Roy s'avisera» деп жазады, яғни «Король ойланады». Бұл соңғы рет 1708 жылы болған.

Англия парламенті істерін толығымен француз тілінде III Эдуард билігінің соңына, XIV ғасырдың екінші жартысына дейін жүргізді. Статуттарды француз және латын тілдерінде жазуды 1488 жылға қарай тоқтатты, содан бері заңдарды ағылшын тілінде жариялайды. Соттардан француз тілі ресми түрде одан да кеш, 1731 жылы қуылды. Бірақ парламент корольдік санкция формуласын жеті ғасыр бұрын қалыптасқан күйінде сақтап қалды.

Бүгін де Лордтар палатасының клерктері әрбір жаңа заңның үстінде бұл фразаны дауыстап айтады. Ал мәні жағынан ағылшын тілінде қабылданған барлық заңдар жаулап алушылар тілінде, француз тілінде жарияланады.

Құдай берсін, нормандық диалектті уақыт өте келе урдумен алмастырып жібермесе екен. Урду Пәкістанда мемлекеттік және ұлтаралық қарым-қатынастың негізгі тілі саналады.