Михаил Чернышовтың 1963 жылғы америкалық графика көрмесі мен поп-арт туралы естеліктері

«Алпыс үшінші жылдың күзі келді, қараша. Бір күні ТЮЗдан шықтым (мен онда жарық берушi болып жұмыс істедім), Горький көшесімен көтеріліп келе жатсам, американдық графика көрмесінің жаңа афишаларын көрдім. Қуанғаннан қалқанды қойып қалдым, қарасам, екі адам маған жантая қарап тұр, ағылшынша сөйлегенін естідім. Қайдан екенін сұрадым, бойы аласасы орысша сөйлеп кетті. Сөйтсем, дәл сол көрменің гидтері екен. Ұзыны орысша білмейді, жалпы үнсіз адам, ал екіншісі Игорьмен келесі күнге кездесуге келістім. «Маякта» кездестік, бір таныс әйелдікіне бардық, сонда біраз отырдық, жағдайы тым мардымсыз еді, сосын Брестская көшелерімен серуендедік. Менің білімім мен теориялық пікірлерім Игорь үшін күтпеген жәйт болды. Әңгіме кезінде үйде жасалған, қандай да бір дәрежеде бірлесіп әзірленген терминологияны пайдалануға тура келді, поп-арт деген сөзді, есімде қалғандай, қолданбадым. Сол кезде сәнді музыкалық жаргондағы «лажа» сияқты сөз мен үшін кейіннен «китч» деп атай бастаған нәрсенің атауы болды. «Популар имэдж» жөніндегі пікірталастарда диалектикадан алынған ұғымдар, мысалы, терістеуді терістеу, көп көмектесті. Поп-арт (бұл терминді басқасы болмағандықтан ғана қолданамын), оның формуласы парижлік абстрактілі «импрессионизмнің» үстемдігінің сөзсіз салдары болды. Елуінші-алпысыншы жылдардағы француздар өз төбесіне жетті, одан жоғары секіре алмайсың. Бұл өзіндік Тель-Амарна немесе рококо еді. Нью-Йорк қалыптасқан жағдайға нақты жауап берді: жаңа сападағы «примитив» пайда болды, ол интеллектуалды примитив. Лихтенштейн мен Уорхолдың формалды идеологиясы 1907–1910 жылдардағы Пикассо мен Ларионовтың мәлімдемелеріне жақын. Олар да, бұлар да теріс құндылықтарды пайдаланды (шартты түрде бұл тұжырымдаманы мен антиформалды деп атадым). Американдық поп-арт өзіне қажетті және өзі құрметтейтін миллиондаған тұтынушыға арналған белгі жүйесін пайдаланды. КСРО-да бір ғана құрметті тұтынушы болды және бар, ол армия, басқасы жоқ, бәрі тұлғасыздандырылған, осы пештен бастап билеу керек. Кеңестік империализмнің жан-жақты культі өз құрамдас бөліктері ретінде революциялық және партиялық тақырыптарды қамтиды. Бұл милитаристік Эльдорадоны мен өзімді келемеждеуге шектесетін ләззатпен пайдаландым, не істеп жатқанымды білдім. Милитаризм бірнеше кеңестік ұрпаққа енгізілген, одан құтылу мүмкін емес дерлік, тек салыстырмалы түрде шағын интеллектуалдар тобы ғана ерекшелік болды.

Эмаль тез кебетін. Күніне бір жұмыс шығарып, қабырғаға тіреп қойып, келесісіне кірісетінмін. Жоспарымды артығымен орындадым, сондықтан аздап ойнақтауға мүмкіндігім болды: «Кандинский серуенде» деген картина жасадым, бір конструктивті жексұрын цилиндр киіп, украиншалап кестеленген көйлекпен келе жатыр. Осы көрмеге корей соғысының кейіпкері «Супер сейбр» де жасалды, ұшақтың фотосын таба алмай, тағы да сызықтық тіктөртбұрыш сыздым, ол «нысана», ал оның сыртына ұсақ әріппен атауын жаздым: «Супер сейбр Ф-100» (дәл «Фашист ұшып өтті» дегендей). Графиканы таңдадым, көбінің мәтіні ағылшынша, сирегірек орысша, қызыл-көк солдаттары бар «Дюнкерк». Липков те менен сатып алған солдаттарды – «22 маусым» деген жұмысты – әкелді. Ол жаңбырға ілігіп, гуашь (фанерде) аздап ағып кеткен. Сол қалпында ол оның үйінде әлі де ілулі тұр, мен оны қалпына келтіруге қолым жеткен жоқ. Менде өзіндік өзін-өзі қорғау қалыптасты: жұмысты жасап, оны қарап ләззат алғаннан соң, «міне, біз қалай істей аламыз», біраз уақыттан кейін оған суып кететінмін, әйтпесе олар мені өз үйімнен шығарып жіберер еді. Рогинскийге жеңілірек болды, кенептерді алып тастап, жаңаларын керіп қояды да, жүре береді. Соған қарамастан ол орамдармен бүкіл бір бөлмені толтырып тастады, бұл дүниеге сатып алушы табылмады. Менің сатып алушым болмайтыны маған баяғыдан түсінікті еді, жұмыстар күтпеген және қызықты болуы мүмкін, бірақ мұндайды ешкімнің әйелі қабырғаға іліп қоюға рұқсат етпейді, одан да бес сомдық эстамп, әйнегімен және рамасымен сатып алады. Менің экстравагантты академиктер немесе музыканттар таныстарым болған жоқ, оларды Рабин мен Целков монополияға алды, олар оларға мұрын астынан қарайтын. Мұндай жағдай, таңғаларлық болса да, менің тағы бір артықшылығым еді: мен ақымақ көрерменге, ал олар 99%, жалтақтамадым, жаным қалағанша бейбастақтық жасадым».

Міне, Михаил Чернышовтың 1960-жылдардағы Мәскеу туралы осындай естеліктері