Қаһарлы Иван мен Курбскийден бүгінгі үндеулерге дейінгі ашық хат

Қаһарлы Иван мен Курбский «хат» алмасты, бірақ бұл хат жазысу емес, көпшілікке арналған, ұрпақтың сотына есептелген әдеби жекпе-жек еді. Екеуі де олардың жазғандарын Литва шекарасының арғы жағында, алыста оқитынын жақсы түсінді.

Ашық хат деген жанрдың астарында қулық бар. Оның «ашықтығы» алдауды жасырады: қарапайым хат бір адамға немесе тар шеңберге арналады, ал ашық хат адресаттан басқа бәріне арнап жазылады. Адресат тек сылтау ретінде керек.

Алайда бұл театрлық тәсілдің өзі дипломатия заңдарына бағынады. Адресаттың болуы жай формалдылық бола алады, бірақ форма нақты айқындықтардан мүлде айырылмауы тиіс. Хат неғұрлым көпшілікке арналған болса, соғұрлым қатаң тексерілуі керек. Ал мәтін бір ғана әуеннен тұрып, эмоция істен үш есе басым түскенде, ашық хат оқырманы емес, көрермендер залы керек телеспектакльге айналады. Ашу мен қаһар істің баяндалуын басып кетсе, оқушы ұстанымды емес, қалып-кейіпті көреді. Ал бұл таза сахналық құбылыс.

Жанрдың бүгінгі қасіреті де осыдан: қатты үндеулер көп, ал ойланып жазылғандары сирек. Адресатты айналып өтіп, көпшілікке арналған ым-ишараны ойнап, оны сөйлесуге шақыру деп атауға болмайды. Айқайлап әңгімеге шақыруға болмайды, қорлап диалогқа шақыруға болмайтыны сияқты. Қағылып тастаған есікке ешкім кірмейді.

Құжаттың күші сезімнің жоқтығында емес, оның факті мен форманың, қаласаңыз, әдеп-ибаның еншісіне берілуінде. «Құрметсіз адресат» деген жүгінумен басталған әңгіме бенефиске айналады, оны кім біледі, не үшін, конвертке салып жіберген.