Достоевский тілі: бұл тақырып қызықты ғана емес, оның шығармашылығын түсіну үшін де маңызды
Достоевский тілі: бұл тақырып қызықты ғана емес, оның шығармашылығын түсіну үшін де маңызды. Кейіпкердің сөздігіне үңілмей, оның тұлғасын түсінуге бола ма? Бәлкім, бұл бастайтын алғашқы қадамдардың бірі шығар. Әрине, көптеген сөздер күтілгендей болып, таңдандырмайды.
Ғылым академиясы шығарған Достоевский сөздігін ашып көрейік. Мұнда оның отыз бес мың сөзден тұратын лексиконы түгел емес, небәрі екі мыңнан сәл астам басты идиоглосса бар. Бұл авторлық стильді құрайтын және оның дүниетаным идеяларының құпиясын сәл ғана ашатын маңызды тілдік бірліктер. Тозақ, періште, кедей, құзар, жын және жындар, есінен тану, бозарған, Құдай, ауру, сандырақ, былп ете салу, жылдам, сенім, толқу, сүю, сұрақ, өтірік айту, шарт кететін, қулық, қылық: қарап тұрсаң, таңданарлық ештеңе жоқ. Бірақ XIX ғасыр реалийлерінен құрметті қашықтыққа алыстай бастағанда-ақ, алғашқы көзқарасқа қарапайым көрінетін «авось» («кім біледі»), «вдруг» («кенет»), «внезапно» («күтпеген жерден») деген сөздер өте маңызды бөлшектерге айналады, оларсыз Достоевский танымастай болар еді.
«Қылмыс пен жаза» романының жаңа кино бейімделуінде баурап алатыны дәл осы, Достоевский тілі. Сериалды театрландырылғаны үшін қалай даттауға болатынын білмеймін, бірақ «қылмыскесі», «уақытты өткізейік», «мейірімділік», «бикеш», «азғыру», «бос сөз», «жеңемін» деген сөздер сізге медитациялық әсер етпей ме? Айтпақшы, шайтан айтатын гомеопатиялық дозалар «Бауырлас Карамазовтарға» сілтеме, ал одан тек бірінші серияның өзінен-ақ он шақтысын табуға болады. «Зорлықпен келген сенім деген не? Оның үстіне, сенімде ешқандай дәлел көмектеспейді, әсіресе материалдық дәлел» деген үзінді немесе, айталық, Родионның ине қадалған нан жұмсағы туралы әңгімесі Жучка туралы әңгімеден алынған.
Жалпы, сериал авторлары нанымдылыққа қол жеткізген тілдік тәсілдер бөлек, мұқият талдауға лайық, біз бұған әлі оралармыз деп ойлаймын. Ал әзірге осы тоқталайық: XIX ғасырдың әдемі, таза орыс сөйлеуі қазіргі заманғы сеттингте теңдессіз.
