КСРО сайлау жүйесінің ашық дауыс беруден 1989 жылғы сайлауға дейінгі өзгеруі

1936 жылға дейін КСРО азаматтары тек жергілікті қалалық және ауылдық кеңестердің өкілдерін ғана тікелей сайлады, ал кеңестер өз кезегінде КСРО Орталық Атқару Комитетіне дейінгі жоғары тұрған съездерге делегаттар жіберіп отырды. Жиырмасыншы жылдары дауыс беру ашық өтіп, қол көтеру арқылы жүргізілді.

Сайлау жүйесі бастапқыда тең болмады: жұмысшының бір даусы заң жүзінде бес шаруаның дауысына теңестірілді, сондай-ақ әлеуметтік тегі немесе кәсібі үшін сайлау құқығынан ресми түрде айырылған адамдар табы болды, оған бұрынғы саудагерлер, кулактар мен дінбасылары кірді. Ауылдық, қалалық және кенттік кеңестерге сайлау алғаында жыл сайын өтіп тұрды, ал 1928 жылдан бастап екі жылда бір рет өтті.

1936 жылғы желтоқсанда Сталиндік Конституция қабылданғаннан кейін көп нәрсе өзгерді. Сайлау реформасы ресми түрде жалпыға бірдей, тең, тікелей және құпия дауыс беруді енгізді. «Құқығынан айырылғандарға» қойылған шектеулер алынып тасталды, дауыс беру қағаз бюллетеньдер арқылы кабиналарда өтетін болды.

Жаңа жоғарғы билік органы, КСРО Жоғарғы Кеңесіне алғашқы сайлау 1937 жылы өтті, кейінгілері 1946, 1950, 1954 және 1958 жылдары болды, өйткені Ұлы Отан соғысы кезінде депутаттардың өкілеттігі дауыс берусіз ұзартылып отырды.

Бұл демократияның басты ерекшелігін ұмытпаған жөн: жүйе балама жоқ жүйеге айналды, әр бюллетеньге тек бір кандидаттың аты енгізілді, ресми түрде ол коммунистер мен партияда жоқтардың блогынан ұсынылды.

Бюллетеньдегі жалғыз кандидатқа қарсы дауыс беру үшін оның атын сызып тастау керек еді. Бланкіде стандартты нұсқаулық болды: «Өзіңіз дауыс беретін кандидаттың тегін қалдырыңыз, қалғандарын сызып тастаңыз». Егер сіз жоғарыда бекітілген кандидатқа қарсы болсаңыз, оны сызу керек болды, әрі жалғыз аты сызылған бюллетень бүлінген деп танылмады. Көпшілігі бюллетеньді алып, дауыс беру кабинасына кірмей-ақ, оны жай ғана жәшікке тастады: таңдайтын ешкім болмағандықтан, жалғыз кандидатурамен келіскен жағдайда парақтан белгілейтін де ештеңе болмады, сондықтан тура жәшікке жүрді. Ал адам дауыс беру кабинасына кірсе, бұл көрінісінше оның қарсы екенін білдірді. Санау кезінде мұндай бюллетеньдер бөлек алынып, хаттамада кандидатқа қарсы берілген дауыстар бағанында тіркелді. Сайлауға келгендердің жартысынан астамы жалғыз кандидатқа қарсы дауыс берсе, ол сайланбады деп есептелді, ал округтік комиссия жаңа кандидатпен қайта сайлау тағайындады.

Бүкілодақтық деңгейдегі сайлауда, яғни КСРО Жоғарғы Кеңесі мен одақтас республикалардың Жоғарғы Кеңестеріне сайлауда ұсынылған кандидаттың сайланбай қалған жағдайы болмады. Әдетте олар бірінші талпыныстан-ақ 99,1%-дан 99,9%-ға дейін дауыс жинап сайланды. Мұндай жайт төменгі деңгейдегі сайлауда орын алуы мүмкін еді, мысалы, ауылдың басым бөлігі партия органдары өз кандидаты етіп қойған белсендіге қарсы дауыс бергенде.

Жалғыз мақұлданған кандидатқа балама жоқ дауыс беру 1980-жылдардың соңына дейін сақталды. Сайлау реформасы қайта құру кезеңінде жүзеге асты: 1989 жылы Кеңес Одағының тарихындағы алғашқы нағыз балама сайлау — КСРО халық депутаттарын сайлау өтті, онда бюллетеньдерде бір-бірімен бәсекелесетін бірнеше кандидат пайда болды.