Иранның, үнді-арийлердің және римдіктердің Митрасы мен Христос культімен ұқсастығы
Митра есімді құдай иландықтарда, үнді-арийлерде және эллиндерде болған. Тарихшылар арасында бұл бір құдай ма, әлде әртүрлі құдайлар ма деген мәселе бойынша ортақ пікір жоқ. Біздің заманымыздың басында рим Митрасы Иисустың елеулі бәсекелесі ретінде қабылданды, ал митраизмде оған табынумен белгілі бір ұқсастықтарды табуға болады. Бүкіл Рим империясына белгілі Митра тастан туған және үңгірден шыққан, Христос та үңгірде дүниеге келген. Үңгір: ежелгі заманнан бері о дүниеге кіретін есікті білдіріп келе жатқан әмбебап символ. Адам өлгеннен кейін сонда бара алған немесе сол жақтан ата-баба рухтары мен құдайлар келе алған, ал олар да кейде бір-бірімен теңестіріліп отырған. Плутарх Митраның делдалдық қызметіне назар аударады, бұл да әмбебап құбылыс: көптеген табиғаттан тыс тіршілік иелері бастапқыда тірілер мен өлілер әлемінің арасында жүре алу қабілетімен сипатталып, жақсылық пен жамандықтың, өмір мен өлімнің, күн мен түннің немесе жарық пен қараңғылықтың арасындағы белгілі бір делдалдықпен байланыстырылған. Үнді-арийлер мен иландықтарда Митра тікелей делдал деп аталады, ал римдіктерде ол мәміленің қамқоршысына, кейінірек шайқастағы жеңістің қамқоршысына айналады, сондықтан да легионерлер арасында соншалықты кең тарайды. Авеста тілінде митра «достық» деген мағына береді. Иландық Митра барлық тіршіліктің құдайы Ормазд пен қараңғылық құдайы Ахриманның арасында орын алады, олардың шайқасы бұқамен күрес ретінде бейнеленеді. Тавроктония сюжеті рим Митрасымен де мығым байланысты болады, ол міндетті түрде бұқаны шанышып жатқан күйінде бейнеленеді. Бұл бұқаның еті мен қанын ұсыну рәсімдеріне тарайды, мүмкін өлместік тағамының символы ретінде. Римдегі Митра құпия рәсімдері нанды және су/қан/басқа сусын құйылған тостағанды ұсынумен тығыз байланысты, бұл христиандық қасиетті тамақтануға (причастие) қатысты болуы мүмкін.
