Византиядағы порфирородтылық және оның тақ мұрагерлігі мен некедегі рөлі

«и перед младшею столицей померкла старая Москва, как перед новою царицей порфироносная вдова» жолдарында да ежелгі грек тіліндегі πορφυρα, πορφυρεος — «қызыл күрең, қызғылт күрең, қою қызыл» сөзінен шыққан туынды аталады.

Порфира — император киетін, өзіне тән қызыл күрең түсті мантия. Таңқаларлығы, порфир деп аталатын вулкандық тау жынысының да монархияға тікелей қатысы бар.

Византия императорының Константинополь сарайындағы порфир залында дүниеге келген балалары порфирородты деп аталуға құқылы болды. Әрине, туған орын бұл жерде шартты нәрсе еді, қызыл күрең туғандықтың басты белгісі балалардың император билік құрған жылдары дүниеге келуі болатын.

«Порфирде туып, порфирде өскендер» порфирородты емес ағаларынан, қарындастарынан теріс бөлінбейтін артықшылықтарға ие болды. IX ғасырға дейін порфирородтылық таққа мұрагерлік тәртібінде тұңғыштықтан гөрі маңыздырақ болды, алайда XII ғасырға қарай бұл белгі өзінің әулеттік мәнін жойып, патша балаларының туған уақытын білдіретін шартты атау ғана болып қалды.

Порфирородтылықтың заң жүзінде бекітілмегені көптеген дауға, тақ құқығын даулауға себеп болды. Ал қыз бала үшін қызыл күрең туғандық екінші мыңжылдықта да тұрмысқа шығуда ауыр дәлел болып қала берді: X ғасырға дейін порфирородты ханшайымдар тек ромейлерге тұрмысқа шықты немесе тұрмыссыз қалды. Порфирлі қыздың шетелдікпен алғашқы некесі — Византиялық Анна мен князь Владимирдің некесі, ол Русьтің шоқынуында маңызды рөл атқарды.

Ал орыс князіне тұрмысқа берілген тағы бір византиялық ханшайым, Владимир Мономахтың анасы Мария (Анастасия) Мономах порфирородты болмаған, мүмкін, сол себепті де ол туралы мәліметтер соншалықты бұлыңғыр.