Водолазкиннің «Лавр» романында Устинаның киімін пеште өртеу және пеш туралы халықтық түсінік

Евгений Водолазкиннің «Лавр» романында бір көріністі кездестіреміз: індет жайлаған өлкеден келген қыз Устина басты кейіпкер Арсенийдің лашығына түседі де, ол оған «жуыну» үшін су береді. Сосын мынау болады:

Пештің қасында Устинаның жыртық-жыртық киімі жатты, оның отқа жақындығы мәселені шешті. Арсений ләм-мим демей, оны пешке тастады. Бұл табиғи қозғалыс еді, ол соны жасады. Бірақ мұнда қайтпас қадамның белгісі де бар еді. Христофордан естіген бір ертегідегідей

Сіз де, әрине, үйге, бәлкім, обаға шалдыққан әйелді шақырған соң, ең алдымен оның киімін тамақ пісірілетін сол пештің өзінде өртер едіңіз ғой? Бұл қандай ақылға сыйымды, қандай табиғи!

Міне, данышпан жазушы деген осы.

Мәселе тіпті орыс дәстүрінде пештің жай ошақ қана емес, үйдің өзегі болғанында және оны пайдалану бір топ тыйыммен қатар жүргенінде емес: отқа түкірмеу, оған қоқыс пен арамды лақтырмау, пештің қасында боқтамау, нан пісіп жатқанда пеш үстіне отырмау және тағы басқалар. Осы тұрғыдан алғанда Арсенийдің қылығы халықтық этикаға қайшы келеді, дегенмен Водолазкин оны білмеуі де мүмкін, әсіресе кітабын «тарихи емес роман» деп атаған соң.

Бірақ ақыл қайда? Пеш лашықтағы ең таза әрі ең маңызды орын, ал былғанған, оның үстіне індеттің жұғы бар шүберектің нан пісірілетін жерге тасталмайтынын түсіну үшін ешқандай арнайы білім керек емес, күнделікті тазалық туралы қарапайым түсінік пен азғантай сау пайым жеткілікті.

Ал тарихи еместікке келсек, иә, әрине, індетке қарсы жұқпа сіңген заттарды өртеу сияқты әдеттегі шаралар қолданылған, оларды тұрғын үйден тыс, аулада, егістікте, шекара бекетінде жағатын, әрине, бүкіл шаруашылықты мүлкімен бірге өртеуге тура келмесе. Бірақ бұл жолы автор өз әңгімесін таныс ертегі сюжетіне жақындату үшін логиканың барлық қырынан бас тартуды жөн көрді: Иван-патшаның ұлы әйелі мәңгі адам кейпінде қалсын деп бақаның терісін пешке өртейтін сюжет. Бірақ бұл жолы болмады. Болмады.