Пушкин трагедиясындағы юродивый Николка Темір Қалпақтың прототиптері
Пушкиннің «Борис Годунов» трагедиясында діндар жынды қатысатын шағын бір көрініс бар: темір бөрік пен шынжырларын шешпейтін Николканың теңгесін балалар тартып алады, ол жанынан өтіп бара жатқан патшаға жүгінеді:.
Юродивый
(жылайды)
Менің тиынымды алып қойды; Николканы ренжітеді!
Халық
Патша, патша келе жатыр.
Патша соборнан шығады. Алдында боярин кедейлерге садақа үлестіріп келеді. Боярлар.
Юродивый
Борис, Борис! Николканы балалар ренжітіп жүр.
Патша
Оған садақа беріңдер. Ол неге жылап тұр?
Юродивый
Николканы кішкентай балалар ренжітіп жүр... Оларды сойып тастауға бұйыр, сен кішкентай патшазаданы сойғандай.
Боярлар
Кет былай, ақымақ! ақымақты ұстаңдар!
Патша
Оны тастаңдар. Мен үшін дұға ет, байғұс Николка.
(Кетеді.)
Юродивый
(артынан)
Жоқ, жоқ! Ирод патша үшін дұға етуге болмайды, Құдай Ана рұқсат етпейді.
Әдебиеттанушылар бұл кейіпкер туралы көп жазды, ең бастысы, Пушкин өзінің Николкасын, Темір Бөрікті, нақты қай діндар жындының негізінде жасағанына қызықты. Трагедияны жазу кезіндегі Пушкиннің Вяземскиймен және Карамзинмен хат алмасуы белгілі, онда ол Мәскеудің аты шыққан діндар жындылары туралы тікелей сұрайды: Қаһарлы Иванның тұлғасымен байланысты Василий Блаженныйды (нәтижесіз), және дәл Борис патшаны жамандаған Иван Үлкен Бөрікті. Пушкинді рухтандырған үшінші діндар да болды, бұл Псков өңірінің Никола Солосы. Пушкиннің кітапханасында Николай Ильинскийдің «Псков қаласы мен оның көне маңайларының тарихи сипаттамасы» болғанын ескерсек, онда Солос туралы мәліметтер келтірілген, Николка есімі дәл псковтық діндар жындыдан алынған болуы әбден мүмкін. Ол халыққа патшаның алдында момын әрі қонақжай болуға кеңес беріп, Иван IV-тің өзіне: «Иванушко! Иванушко! Нан мен тұз же, христиан қанын емес», деген сөздер айтып, қаланы патшаның ашуынан құтқарған.
XVI ғасыр үшін темір бөріктің символикасы айқыннан да айқын: бұл, әрине, Мономах бөркінің үлгісі, шеңберленіп өрілген темір сымдардан жасалған, төбесіне крест қондырылған, өлген мысықтың терісімен әшекейленген бөрік. Мәскеудегі Иван Үлкен Бөрік немесе Су Тасушы әулие ретінде құрметтелді, оған күлмеген, оны ренжітпеген. Тек одан темір бөрікті шешіп алуға әрекеттеніп отырды, өйткені ол патшаға тым көп мазасыздық әкелетін.
