Маркстің өткен дәстүрлер туралы дәйексөзі Латын Америкасы тарихы мен Петрарка өмірбаянында
«Өлген буындардың барлық дәстүрлері тірілердің санасына жантүршігерлік қорқынышты түс сияқты ауыр салмақ салады. Адамдар тек өздерін және айналасын өзгертумен, бұрын-соңды болмаған жаңа бір нәрсені жасаумен ғана айналысып жүргендей көрінген дәл сол сәтте, дәл осындай революциялық дағдарыс дәуірлерінде олар қорқа-қорқа сиқырлы сөздерге жүгініп, өткеннің рухтарын көмекке шақырады, олардан есімдерін, шайқас ұрандарын, киімдерін қарызға алады, өйткені ежелгіден киелі саналған осы киімді киіп, осы қарызға алынған тілде дүниежүзілік тарихтың жаңа көрінісін ойнағысы келеді. 1789–1814 жылдардағы революция кезек-кезек Рим республикасының киімін, кейде Рим империясының киімін киіп алды... Ескі француз революциясының қаһармандары да, партиялары да, халық бұқарасы да Рим киімін киіп, аузына Рим сөздерін алып, өз заманының міндетін, яғни кісенден босануды және қазіргі буржуазиялық қоғамды орнатуды жүзеге асырды».
Біртүрлі болғанмен, Карл Марксының бұл дәйексөзін (Маркс К., Энгельс Ф. Соч. 2-е изд. Т. 8. С. 119–120.) мен Латын Америкасының академиялық тарихының 1-томынан ғана емес, сол баспа ақынның туғанына 600 жыл толуына арнап шығарған Франческо Петрарканың өмірбаянынан да кездестірдім.
Латын Америкасының тарихында Марксының бұл сөзі испан отаршылдығына қарсы инктердің әлеуметтік наразылық қозғалысын, атап айтқанда америндтік ақсүйек Тупак Амару бастаған, үш ғасырдағы Перудің ең ірі азаттық қозғалысын сипаттауға арналған. Ол ұлы инк мемлекетінің әлі есте қалған дәстүрлері мен тарихына жүгінген еді.
Ал Петрарканың өмірбаянында бұл сөздер адамның жаңа гуманистік дүниетанымның орталығына қалай шыққанын және құдаймен тең болып қалғанын, заманның басты мәселесі етіп адамға құдайдай адам ретінде қарауды қойғанын суреттейді. Ал еуропалық антик дәуірі осы жаңа адамға пішін берді және бұл жаңалықты мәдениет, өнер, әдебиет пен гуманитарлық ғылымдар тарихының кеңістігіне орналастырды.
Жалпы, шынымен де жақсы дәйексөз, сыйлаймын, бәлкім, тағы біреуге қызмет етер.
