Гетти мұражайы б.з.д. VI ғасырдағы куросты сатып алды, бірақ ол жалған болуы мүмкін

Жаңа жыл қарсаңында сізге сексенінші жылдар, көне мүсін және Пол Гетти жинағы туралы қызықты әңгіме айтып берейін.

1983 жылдың соңында Калифорниядағы Гетти мұражайына арт-дилер Джанфранко Беккина келіп, б.з.д. VI ғасырға жататын, керемет сақталған мәрмәр мүсінді өзінен рекордтық 10 миллион долларға сатып алуды ұсынды. Мұражай қызметкерлері, әрине, екі метрлік курос мүсінді сараптамаға алып кетті, сараптама оның Афины археологиялық мұражайындағы әйгілі куросқа стильдік ұқсастығын көрсетті.

Қолдары дененің бойымен созылған, бір аяғы алға шығарылған жігіт бейнесіндегі мұндай мүсіндердің жалпы саны шамамен 200 табылған, сондықтан әрбір жаңа мүсін, оның үстіне осындай мінсіз күйде, жаңалыққа айналуы мүмкін еді.

Мұражай геолог шақырды, ол мәрмәрдан сынама алып, мүсіннің доломитті мәрмәрі Тасос аралынан шыққанын көрсетті, ал кальцит қабаты объектінің көнелігін дәлелдеді, өйткені доломит мыңдаған жылдар бойы кальцийленеді. Қысқасы, мүсіннің жасы дәлелденді, демек, оның түпнұсқалығына күмән болмады.

Куроспен бірге оның шығу тегін растайтын құжаттар топтамасы берілген еді: мүсін 1930 жылдардан бері швейцариялық доктор Лауффенбергердің жинағында болған, ол оны көне бұйымдар саудасымен айналысатын, өз дәуірінде біршама танымал грек саудагері Руссостан сатып алған.

Куросты алғаннан кейін 14 ай өткен соң мұражай ұжымы сатып алу туралы шешімге келді. Екі мың жылдық жігітті алғаш рет көпшілікке көрсеткенде, New York Times оны бірінші бетінде жариялады, өнертанушылар америкалық қазынаның осындай құнды толықтырылуына мадақ айтты. Әлемде тұтастай сақталған он екі куростың бірі, бұл естілетін сөз ғой!

Алайда мұражай қауымдастығы бірауыздан болған жоқ: қуанышты пікірлерге күмәншілдер қарсы тұрды.

Гетти мұражайының қамқоршылар кеңесінің мүшесі Федерико Зери мүсіннің тырнақтарына риза болмады. Грек мүсінінің ең ірі зерттеушісі Эвелин Харрисон мұражайдың осы сатып алуға осыншама көп ақша жұмсағанына өкінді, курос оған жай ғана ұнамады. Метрополитен мұражайының бұрынғы директоры Томас Ховинг мүсінді тым жаңа деп тапты, ол жерде не мың, не жүз, тіпті не он жыл жатпағандай көрінді. Дәл осындай пікірді Акрополь директоры Джордж Деспинис те айтты. Мүсін сол кезеңдегі грек мүсінінің жетекші мамандары үшін арнайы шақырылған симпозиумға жіберілді. Мүсіннің стилі Бенаки мұражайының директоры Ангелос Деловорриасқа жат болып көрінді. Қабылдамағанын Афины археологиялық қоғамының басшысы Георгиос Донтас та білдірді.

Жалған болғаны ма? Ал мұражай неліктен сенімсіз олжа үшін осындай айтарлықтай сомамен оп-оңай қоштасты? Мұражай қайталама сараптамалар тапсырып, заңгерлерге жүгінді. Жауап сергек бюрократтардан келді: курос сатушысы ұсынған құжаттар топтамасында анық жалғандықтар болып шықты. Хат жазылған сәтте болмаған индекстері бар жалған пошта мөртаңбалары, түбіртектер берілгеннен сегіз жыл кейін ашылған банк шоттарына сілтемелер, бұл деректер сатып алудың провенансы жалған екенін анық көрсетті.

Мұндай жаңалықтардан кейін неғұрлым мұқият стильдік талдау курос грек және америка мұражайларындағы әртүрлі әйгілі мүсіндерден жасаушы алған бөлек элементтерден құрастырылғанын дәлелдегені таңқаларлық па? Мұражай қызметкерлерінің соңғы үміті бірнеше жылдан кейін осы куростың келбетінің, пропорциясы мен материалының Швейцариядан табылған, 1980 жылғы кішірек жалған мүсінмен сенімсіз дәрежеде ұқсастығы арқылы сейілді.

Геологтың мүсін жасы туралы қорытындысына келсек, мұнда да өкінішті қате кетіпті: басқа маман мәрмәрге картоп көгі әсер ететін жағдайда мұндай көнерту өте қысқа уақытта жүзеге асатынын бірден айтты.

Соған қарамастан, экспонат бүгінге дейін Гетти мұражайының жинағында тұр, тек б.з.д. 530 жылғы белгісіз шебердің мүсіні қазіргі заманғы жалған болуы мүмкін деген белгімен, бірақ бұл анық емес)