ІІ Екатерина таққа отырғанына он күн толмай жатып, Дени Дидроны Ресейге келуге шақырды
ІІ Екатерина таққа отырғанына он күн толмай жатып, Дени Дидроны Ресейге келуге шақырды. Тіпті Францияда тыйымға тап болған «Энциклопедияның» шығарылуын Ригаға немесе Санкт-Петербургке көшіруді де ұсынды. Алайда Дидро бұл ұсынысты пайдаланбады және Санкт-Петербургке тек 1773 жылғы қазанда келді. Дидроны Академия мүшесі еткен патшайымнан басқа ешкім француздан әсер алмаған сияқты. Фонвизин: «Даламберлер мен Дидеролар күн сайын бульварда көретін шарлатандардың дәл өзі», деп айтты.
Екатерина Дидроға не қаласа соны айтуға рұқсат берді, ыңғайсыз сөз айтудан тартынбауына да жол ашты. Ол мұны сөзбе-сөз түсініп, әңгіме кезінде жай ғана жұдырығымен үстелді ұрып отырды, ал кейде Екатеринаның қолынан ұстап алуы немесе аяғынан сипап қоюы да мүмкін еді. Патшайым өзі мен Дидроның арасына шағын үстел қоюға мәжбүр болды, өйткені мұндай кездесулерден кейін денесінен көгерген жерлерін байқайтын.
Дидро Ресейге келмей тұрып-ақ Екатерина оның кітапханасын он бес мың ливрге сатып алып, өмірінің соңына дейін пайдалана беруі үшін Францияда қалдырды, оны жылына мың ливр төлеммен кітапхана сақтаушысы етіп тағайындады, ал ақыры Дидро бір жарым жыл бойы жалақы төленбегеніне шағымданғанда, оған елу жылдық жалақыны бірден төлеп берді.
Дидро қайтыс болғаннан кейін кітапхананың 3000-ға жуық томы Ресейге жетті. Екатерина Дидроның оның депутаттарға заң құрастыруға арналған нақылы туралы жазған еңбегі бар дәптерін оқып, қатты көңілі қалды да: «Бұл жай бос сөз, мұнда жағдайды білу де, саналылық та, көрегендік те жоқ», деп жазды. Осыдан кейін Екатеринаның хат алмасуында Дидро туралы ешқандай сөз кездеспейді. Вольтер кітапханасынан айырмашылығы, оның кітаптары Екатеринаның кітапханасында жеке жинақ болып қалмады. Кейінірек граф Дмитрий Бутурлин Дидродан түскен кітапхана бөлігінде «бірде-бір тамаша дана, бірде-бір көрнекті ерекшелік жоқ, ол жалпы массада таралып кетті», деп жазды.
