«Мастер и Маргарита» туралы көп көремін, осы тақырыпқа қатысты менде бір кезде мынадай жазба болған:
Жалпы алғанда, «Мастер и Маргарита» мистикадан гөрі басқа бір заманда қалып қойған адамдар туралы. Әлде романның өзі басқа заманда қалып қойды ма? Мысалы, Күміс ғасырда. Әйтпесе автордың не айтқысы келгенін түсіну қиын болар еді.
Қазір, әрине, романның журналдық нұсқасы «Москва» журналында қалай шыққанын көпшілік ұмытқан. Сол кезде-ақ автор үлкен қиялшыл, оригинал жаза алады деген пікір қалыптасты. Бірақ мұқият қарасақ, бұл мүлде дұрыс емес.
Шын мәнінде, мәтін шайтан туралы үздік шығармаға арналған байқаудан өсіп шықты, оған көп ақылды адам қатысқан, Кузмин, Ремизов. Оның үстіне, бұл романның авторы, былайша айтқанда, жазған жоқ, өйткені ол қайтыс болды. Қайтыс болып, тараулар мен жекелеген үзінділерді не аяқтап, не құрастырып үлгермеді. Бұл жұмысты оның жесірі атқарды.
Егер зерделей қарасақ, роман неге төрт бөлікке бөлініп кеткендей әсер беретіні де осыдан. Бірінші бөлік: Күміс ғасырдың демонологиясы. Екінші бөлік: махаббат желісін көрсететін жиырмасыншы жылдардың әдебиеті. Мысалы, Каменскийдің инженердің әйелі туралы «Жаз» әңгімесі, ол қонақтарын жалаңаш, яғни тек іш киімімен қарсы алады. Ақырында, романның тағы бір бөлігі Иешуа тарихы, бұл, әрине, ұлы князь Константин Романовтың әсем декорациялармен қойылған «Иудей патшасы» драмасының типтік үлгісі. Романның соңғы бөлігі, онша күлкілі емес сатира, бізді «Гудок» газетіне жұмсайды, осы «булгаковщинаның» барлық елестері сонда қызмет еткен: Ильф, Петров, Олеша, Катаев және Булгаковтың өзі. Бірақ романдағы бұл желінің құны жоқ, автор оны аяқтамаған.
Кім біледі, көпшілік мұны байқамады да, романды жаңа Інжіл ретінде қабылдады, ал ол, әрине, оған дәмеленген жоқ.
