Михаил Васильевич Ломоносов Пасха мерекелерін өлім-жітімнің артуымен күтпеген жерден байланыстырады
Михаил Васильевич Ломоносов Пасха мерекелерін өлім-жітімнің артуымен күтпеген жерден байланыстырады. 1761 жылы Иван Иванович Шуваловқа жазған хаттарының бірінде Пасха туралы сөз қозғай отырып, Ломоносов әр жылы православ адамдарының басына түсетін өмірге төнетін қауіптер мен көптеген өлім туралы баяндайды. Майлы апта мен Қасиетті аптада қабақтарда, көшелерде, жолдарда өліктер жатады. Бұл адамдар неден өлетін?
Бүгін бұл таңғаларлық әрі сенгісіз көрінуі мүмкін, бірақ қазір Ұлы ораза ұстайтындар санаулы ғана, оның өзінде олардың көбі барлық 48 күн бойы қатаң ұстанбайтынын түсіну керек.
Тек екі жүз елу жыл бұрын адамдар жеп-ішіп, қарны жарылып өлетін: алдағы жеті апта бойына Ұлы оразаны күтіп, ет-сүт тағамдарына тойып алатын. «..Ұлы ораза тыйымына әзірленіп, бүкіл Ресейде көп адам өзін соншалық семіртіп алады, тіпті ораза ұстауға уақыт қалмайды. Қабақтардағы, көшелер мен жолдардағы өліктер, жиі-жиі болатын жерлеулер мұны анық дәлелдейді».
«Ауыз ашу (яғни оразаның аяқталуы) да осыған ұқсас. Таңқалатындай ештеңе де жоқ: ораза қарсаңындағы күндері ішіп-жеуде ұстамсыздық жасағаннан бөлек, көпшілігі бүкіл Ұлы ораза бойына нәпсі қызығына заңды да, заңсыз да тоясы келеді де, таза дүйсенбіге дейін өздерін сонша титықтатады, сөйтіп денсаулығын еш жолмен жөндей алмайды, ал сау асқазанға да ауыр болатын дөрекі ораза тағамдарын жейді».
Ломоносов қауіпті бір мезгілде қабылданған астың көптігінен ғана емес, көктемге қарай денсаулықтың жалпы әлсіреуінен де көреді, ал табиғатта керісінше сол шақта көптеген дерт таратқыш лас нәрселер қарқын алады: «Оған қоса көп ұзамай көктем басталады, сонда адамдар мен басқа жануарлардан жиналып, бүкіл қыс бойы аяздан қамалып жатқан барлық лас нәрселер кенеттен босанып, ауаны толтырады, сумен араласады да, шырышты әрі цинга тудыратын балықтармен бірге бізге асқазанға, өкпеге, қанға, жүйкеге және адам денесінің өмірлік мүшелерінің бүкіл құрылымына құйылып, сауларда ауру туғызады, аурулардағы дертті көбейтеді және әлі біраз өмір сүре алатындардың өлімін жақындатады».
Ломоносовтың айтуынша, Пасха келгенде адамдар «тізгіннен босатылған иттей, ашылған бөгеттен шыққан жиналған судай, бұлттан жарылып шыққан құйындай: жұлқылайды, сындырады, құлатады, төңкереді, талайды: анда-мұнда түрлі еттің жарылған бөліктері шашылып жатыр, сынған ыдыс-аяқ, төгілген сусындар ағып жатыр, анда тоя жеп, ішіп, есінен танып жатқандар, мұнда жуырда ғана қатаң ораза ұстаған, енді азғындықтан діңкесі құрып, жалаңаш сылқ түсіп жатқандар. О, шынайы христиандық ораза мен мереке! Құдай пайғамбар аузымен дәл осындайларға ашуланбай ма: Мерекелеріңді жаным жек көреді, түтеткіш иісің менің алдымда жиіркенішті. Сол арада бейшара асқазан ұзақ уақыт қоректілігі аз астарға үйренгендіктен, кенет семіз әрі майлы тағамдарды тарылып, әлсіреген жолдарына қабылдауға мәжбүр болады да, өмірлік шырындарды қажетті мөлшерде таппай, қорытылмаған асты тамырларға жібереді: олар тығылады, қан ағысы тоқтайды, сонда жан ашылған жәннат есіктері арқылы дене тарлығынан тура ұшып кетеді».
Мұны растау үшін шіркеу жазбаларына қарап, жыл бойы қай мезгілде дінбасыларына кутья үшін бал көбірек кететінін білуге болады. Өмір ағысының біркелкі болмауы мен дене қорегінің күрт өзгеруі адамға зиянды ғана емес, өлімші екені даусыз, сондықтан жоғарыда сипатталған қатаң ораза ұстаушыларды, әрі қызу да құлшынған мереке сүйгіштерді өзін-өзі өлтірушілер деп санауға болады. Рас, егер біреу майлы аптада оразаға қалыпты өмірмен әзірленсе, оразада өзін шектен тыс титықтатпаса және ораза ұстауды қарнымен емес, көбірек жанымен жасаса, Қасиетті аптада Ұлы оразаның нағыз ізгіліктерде, қоғамға пайдалы әрі Құдайға жағымды еңбектерде өткеніне қуанса, «бәріне рұқсат» алуға жеткеніне қуанбаса, ондай адам, әрине, сау емес мезгілдің зардаптарын аз сезінеді, әсіресе еңбекпен қанын қозғалысқа келтіріп, бір сөзбен айтқанда, өзін кейде ораза, кейде ет-сүт тағамдарымен ұстаса да, бірдей қалыпты, күрт секірулер мен төбешіктерсіз ұстаса».
