Арнольд Тойнби «Тарихты зерттеуді» 25 жылдан астам уақыт жазды
Арнольд Тойнби «Тарихты зерттеуді» 25 жылдан астам уақыт жазды. Өркениеттердің көтерілуі мен құлдырауын сипаттайтын бұл еңбек бізге өркениеттер өлтірілуден емес, өз-өзіне қол жұмсаудан өледі деген сөзді сыйлады.
Тойнбидің пікірінше, өркениеттердің тағдырын олардың алдында тұрған сын-қатерлерге берген жауабы айқындайды. Олар адамгершілік негізінен айырылған сәтте ыдырай бастайды, ал элита тек паразитке айналып, бұқараны қанай бастайды. Тойнбиді экономикалық факторлардың маңызын елемей, діни және мәдени құндылықтар жүйесінің рөлін асыра бағалады деп сынағанымен, жылдар өткен сайын ол рухани өлшемнің маңызына барған сайын көбірек иланды.
Тойнби бойынша, өркениеттер мәселелерге жауап ретінде дамиды, әрі бұл мәселелер прогресті тоқтатып тастайтындай тым ауыр да, дамуды тоқтатып тастайтындай тым қолайлы да болмауға тиіс. Шығармашыл азшылық осы мәселелерге жауап қайтарып, енжар көпшіліктің өркендеуін қамтамасыз етеді.
Өркениеттердің ыдырауы тәкаппарлық, менмендік және өзіне-өзі сенімділік деген сөзсіз күнәнің салдары, ол милитаризм мен үстем азшылықтың тираниясы сияқты құбылыстардан көрінеді. Бұл адамгершілік күйреу жазалаушы әділеттің келуіне себеп болады. Реакционерге айналған шығармашыл адамдар енді «таңдаулы шығармашыл азшылық» емес, жай ғана «таңдаулы билеуші азшылық» болып табылады. Соққылардың нәтижесінде шығармашыл көшбасшылық ұсынып, қоғамды сана мен дамудың жаңа деңгейіне шығаратын, рухани мотивацияланған жаңа азшылық пайда болмаса, түпкілікті құлдырау орын алады.
Ол өркениеттерді ұстап көруге келмейтін немесе өзгермейтін машиналар ретінде емес, өз шекаралары ішіндегі әлеуметтік қатынастар желісі ретінде, демек, ақылды да, ақылсыз да шешімдерге бейім құрылым ретінде түсінеді.
«Біз тарихтың қайталануына тағдырлы емеспіз; өз күш-жігерімізбен тарихқа қандай да бір жаңа, бұрын-соңды болмаған бетбұрыс бере аламыз. Адам болғандықтан, біз осындай таңдау еркіндігіне ие болдық және өз жауапкершілігімізді Құдайдың немесе табиғаттың иығына аудара алмаймыз», - деп жазады ол.
