Мен киевтікпін
Мен киевтікпін. Және Чернобыль менің өміріме ол болған сәтте, яғни 26 сәуірде кірді. Дәлірек айтсам, 27-сі күні таңертең. Мен әдеттегідей жұмысқа метромен бара жатқанмын. Станцияның атауы әлі есімде: «Арсенальная», сонда мен жұмыс істейтін студияның операторы, жолдасыммен кездестім. Ол: «Тыңдашы, Чернобыльде не болғанын білесің бе? Сол жағалаудағы барлық автобусты сонда жіберіпті, анық бір нәрсе болған» дейді. Шынымен не болғаны басымызға да келмеді.
Сол жылдары мен Украина комсомолы ОК-нің функционерлеріне арналған, өз заманының сәнді ғимаратының қарсысында тұрдым. Басқа қабаттағы пәтерде анам тұратын, ал 28 сәуірге қараған түні ол таңғы алтыға жарты сағат қалғанда маған жүгіріп келді: «Бір маңызды нәрсе болған сияқты. Түнде шуылдан оянып, балконға шықтым да, комсомолдар тұратын үйден адамдардың шу шығармауға тырысып, жүк-көлігін, балаларын түсіріп, кетіп жатқанын көрдім». Ұлым небәрі бірнеше айлық еді, біз отбасын Одессадағы туыстарға жіберуге шештік. Мен, бұл маңызды егжей-тегжей, «Аэрофлоттың» кассасына бардым, онда бірде-бір адам жоқ болатын. Бұл неге маңызды? Өйткені дәл бір күннен кейін онда «41-жылдың» өзі тұрды: у-шу мен тығылған халық. Ұшақта әйелім мен баладан бөлек, кішкентай балалары бар тағы 20-ға жуық әйел болды, олар бір-біріне түсіністікпен көз тастасты, бірақ ешкім ештеңені анық білмеді.
Бір күннен кейін қауесет бүкіл қаланы шарлады. Бір нәрсе болған: жарылыс па, атом апаты ма? Радиациямен күресудің түрлі рецептері тарай бастады: кеудеге йодтан тор салу және тағы басқалар. Сол кезде стронцийді шайып шығаратын қызыл шарап өте пайдалы деп саналды. Және бәрі қызыл шарапты қарқынды ішуге кірісті, мәні жағынан Денсаулық сақтау министрлігінен «рұқсат алып». Бірақ шындап айтсам, адамдар кетуге тырысты. Қайда болса да кетті, бәріне бәрі түсінікті болған. Сонымен бірге үкіметтен ешкім ресми мәлімдеме жасамады, ал адамдар шынында не болып жатқанын білмеді. Горбачев жарылыстан кейінгі 18-ші күні ғана, 13 мамырда сөз сөйледі. Сонымен қатар бірінші мамырда Киевте демонстрация өтті, ал 5-6-сы күндері «бейбітшілік велосипед жарысы» болды.
Мұның бәрі менің есімде ең ұсақ егжей-тегжейіне дейін қалды. Ал мамырдың басында мені студиядан станцияға түсіруге жіберді, мен қатты қуандым, өйткені біз, деректі кино түсірушілер, дәл осындай сәттер үшін жұмыс істейміз ғой. Чернобыльге жақындаған сайын шексіз шлагбаумдар, бақылау бекеттері, жабайы көп техника пайда болғаны есімде.
Келесі үш жыл бойы мен сонда үнемі барып тұрдым, біз деректі фильмдерге арнап бірнеше эпизод түсірдік. Бірақ апат туралы үлкен картинаны сол кезде жасай алмадым, сондықтан психологиялық гештальт жабылмай қалды.
Менің ойымша, бұл Кеңес Одағының табытына қағылған соңғы шеге болды. Өйткені Украина сол сәтте жабайы түрде шыңдалды: бұл 18 күндік үнсіздікті кешірмеді және Горбачевтің әрекеттерін өте жағымсыз қабылдады. Осыдан Украинада апатқа дейін қоғамда таралмаған орталықтан тебуші көңіл-күй нығайды, ал одан кейін белсенді өсе бастады. Украин жазушылары үшін, тіпті компартия әдебиетінен шыққандар үшін де, негізгі тақырып Чернобыль апаты болды. Ал ұлттық қайта құрудың алғашқы жаршылары дәл Чернобыльмен бір жолмен байланысты украин жазушылары болды.
Екінші маңызды салдар: көптеген жас, белсенді, жақсы білімді адамдар бір жаққа кету керек екенін, қалу қауіпті екенін түсінді. Кинематографистер, ғалымдар, шығармашыл адамдар бар менің 50 адамдық үлкен ортамнан Киевте бірде-бір адам қалмады, бәрі кетіп қалды.
Әрине, ең үлкен салдар денсаулыққа байланысты болды. Ерте аурулардың бәрін бірден Чернобыльдің есебіне жазды. Менің отбасымда қатерлі ісік болмаған, бірақ анам одан жас кезінде қайтыс болды, көп ұзамай оның күйеуі де қайтыс болды. Ал мен, әрине, мұның бәрі Чернобыль деп ойлаймын. Көптеген басқа киевтіктер сияқты. Кейін Киевте онкологиядан балалар өлімі әлемдегі ең жоғарысы екені анықталды. Қысқасы, әлі ұзақ санауға болады.
Александр Роднянский Forbes Life-қа берген сұхбатында
