Толстой «Соғыс және бейбітшілік» романындағы князь Андрейдің әскери данышпандық туралы ойлары

Әрі неге бәрі айтады: әскери данышпан деп? Сухарьды уақтында жеткізуге, анау оңға, мынау солға жүрсін деп бұйыру ұқпайтын адамды данышпан деуге бола ма? Әскери адамдар жалтырақ пен билікке оранғандықтан, ал жағымпаз масалар билікке оған жат данышпандық қасиеттерді телігендіктен ғана оларды данышпан дейді. Керісінше, мен білген ең жақсы генералдар ақымақ немесе сақау адамдар болатын. Ең жақсысы Багратион, мұны Наполеонның өзі мойындады. Ал Бонапарттың өзі ше! Аустерлиц даласындағы оның өзіне-өзі разы, тар ойлы жүзін әлі есімде. Жақсы қолбасшыға данышпандықтың да, қандай да бір ерекше қасиеттің де керегі жоқ, қайта оған ең жақсы, ең жоғары адами қасиеттердің, яғни махаббаттың, поэзияның, нәзіктіктің, философиялық іздегіш күмәннің болмағаны керек. Ол тар ойлы болуы керек, өзінің істеп жатқанының өте маңызды екеніне берік сенуі керек (әйтпесе оның шыдамы жетпейді), сонда ғана ол батыл қолбасшы болады. Құдай сақтасын, егер ол адам болып, біреуді жақсы көріп қалса, аяп қалса, не әділ, не әділ емес екенін ойлап қалса. Ертеден-ақ олар үшін данышпандар теориясын жасап қойғаны түсінікті, өйткені олар билік қой. Әскери істегі табыстың еңбегі олардан емес, қатарда «құрыдық!» деп айқайлайтын немесе «ура!» деп айқайлайтын адамға байланысты. Әрі өзіңнің пайдалы екеніңе сеніммен қызмет ететін жер тек осы қатарлар ғана!

Князь Андрей лақапты тыңдап, осылай ойлады...