Тургеневтің шығармалары туралы жалпы не айтуға болады?
Тургеневтің шығармалары туралы жалпы не айтуға болады? Оларды оқығаннан кейін еркін тыныстайтының, оңай сенетініңді, жылылық сезінетініңді ме? Бойыңдағы адамгершілік деңгейінің көтеріліп бара жатқанын анық сезетініңді, ойша автордың батасын тілеп, оны сүйетініңді ме? Бірақ бұлар тек жалпы сөздер ғана болар еді, ал бұл ауадан тоқылғандай мөлдір бейнелердің, әр жолда бұлақтай бұрқырап жатса да, бос кеңістікте із-түзсіз жоғалып кететін осы махаббат пен нұрдың бастауының артында қалдыратын әсері дәл осы. Ал осы жалпы сөздерді де ләйіқты айту үшін өзің ақын болып, лиризмге берілуің керек. Тургеневтің кейіпкерлері өз ісін аяқтамайды: олар ауада сыдырылып кетеді. Сыншы оларды ұстай алмайды, өйткені оларды Писемскийдің кейіпкерлеріндей қолмен ұстап тұруға болмайды. Сондықтан да Тургенев туралы көп жазылғанымен, оның өзі туралы емес, тек оған байланысты ғана жазылған. Артық адам туралы көп бос сөз жазуға болады, Стерван Дудышкин солай істеген де, rendez-vous-дағы орыс адамына соқтығуға да болады, бірақ Тургеневтің өзі туралы жазу мүмкін емес. Оның шығармаларын өзі романын аяқтайтын сөздермен сипаттауға болады: оларға тек нұсқап, өтіп кетуге ғана болады. Мен баяғыдан бері мұндай әсерге бөленген емеспін, бірақ нақты немен екенін өзіме түсіндіріп бере алмаймын. Ойлаймын, не мынаған, не анаған, не үшіншісіне емес, романның жалпы құрылысына. Әрине, бұл Тургеневті суреткер ретінде жоғары қоя қоймайтын шығар (Варвара Павловна көркемдік жағынан да сүйкімді жаратылыс болғанымен, ол сонымен бірге романның жалпы құрылысын былғайды), бірақ оның өзі де бұған дәмеленбейтін шығар. Біздің Русьте суретшілердің уақыты әлі келе қойған жоқ. Писемский өзінің қуыршақтарын қанша өңдесе де, оларға тірі жан бітіре алмайды. Біздің суретшілерден жала мен семинария иісі шығады; олардың бәрі еті қалың, ауыр болып шығады, пішінді бағындыра алмай-ақ қояды. Тургеневтен кейін осы суретшілерге қарсы белгілі бір қаһар сезінесің.
М.Е. Салтыков-Щедрин 1859 жылғы ақпанда «Дворян ұясын» оқығаннан кейін П.В. Анненковқа жазған хатында
