Александр Гриннің 1921 жылғы «Сұр автомобиль» новелласындағы машиналар мен механикалық қуыршақ
Заттардан сақтаныңыздар! Олар бізді өте тез әрі мығым құлдыққа салады!
Александр Гриннің «Сұр автомобиль» новелласының кейіпкері Эбенезер Сидней әңгімелесушісін осылай сақтандырады, ол механикалық заттардың, не болмаса тіршілік иелерінің қаншалықты жанды болуы мүмкін екені жайында толғанады. Бұл әңгімені жасанды интеллект құбылыстары туралы талқылауларды оқып отырғанда еске алдым: онда біреулер жансыз машина жақын арада адамды түп-түгел ығыстырып шығады деп қорқады. Е, 1921 жылғы мәтін бұл уайымдардан біраз озып кетіпті.
- Жансыз материя, - деді Кишлей. - Темір мен болат өлі.
Мен бұған ештеңе қарсы айтпадым. Терезенің сыртында автомобиль айқайлап жібергендей болды. Шынында да, айқай қайталанды, жақындай түсті, сосын дәл терезенің астында естілді.
- Естіп тұрсыз ба? - дедім мен. - Міне, оның даусы: ұлыған, қораш, ашулы сөздерді алыстан еске салатын дыбыс. Демек, оның даусы бар, қозғалысы бар, көзі бар, мүмкін, жады да бар. Оның үйі бар. Бок-Метан көшесінде автомобиль сататын көтерме дүкендерге кіріп, оларды өздерінің үй жағдайында көруге тұрарлық. Олар жарқырап, май жағылып, зәулім залдың цемент едендерінде тұрады. Қабырғаларда олардың портреттері ілулі: үлгілердің және жарыстағы жеңімпаздардың фотосуреттері. Оның музыкасы бар: көше гүрсілінің немесе кез келген қозғалыс кезінде туындайтын кездейсоқ дыбыстардың диссонансын өте мұқият жеткізетін кейбір жаңа композициялар. Ақырында оның граммофоны, кинематографы бар, дәрігерлері, мақтаушылары, ақындары бар: жарты сағат бұрын сіз айтқан дәл сол адамдар, механизмді қатты сезінетін адамдар. Оның сүйіктілері де бар: сәнді дүкендердің терезелерінен балауыз жүздерінің күлкісін шашып тұратын ханымдар. Бұл өмір емес пе? Айтарым, бұл әжептәуір толыққанды тіршілік. Оның үстіне, ол спортпен айналысады, адам өлтіреді және соғысқа қатысады.
- Шығады, - деді Николай, - бұл... Қысқаша айта салайын: лай мен жараға малынған бір автомобиль әскери қимыл театрынан оралыпты. Шаштараздан қырынып алып, үйіне барып, граммофонға «Даңқ пен салтанат үшін» маршының пластинкасын салыпты да, «Лисс пен Зурбаган арасындағы автомобиль жарыстары» картинасы бар кинематографиялық аппаратты қосуды бұйырыпты. Қуаныштан оның шинасы жарылып кетіпті.
Басты кейіпкер, қияли Сидней машиналардың жер бетіндегі тіршілігі туралы байыппен ойлана бастайды, соның ішінде олардың кейбірі адамнан еш айырмасы болмауы мүмкін деп те байыппен есептейді.
Оның болжамынша, сүйген қызы дүкеннен қашып шығып, нағыз қыздай әрекет етіп, тіпті романдар жүргізуге үлгерген, соншалықты шебер жасалған балауыз механикалық қуыршақ. Ол оның сарғыш бор түсті терісін байқайды, ол уақыт-уақытымен бозарып, балауыз мүсіннің түсіне енеді; оның бос, жағымды күлкісін көреді, оның күн тәртібі тек машинаға ғана бағынатынын, ал өзі заттардың жансыз құлы екенін аңғарады. Бірақ ең бастысы, оның сезімдері жалған: сүйе алмайтын ол жаны бар сияқты көрінгенімен, оған тек оның байлығына деген құштарлықпен ғана тартылады. Дауысында немқұрайды сарын, жүзінде селқос кейіп бар, ұлты да, тегі де беймәлім, Коррида Эль Басо деген оғаш есімді бұл бейжай жан иесі Сидней бір кезде басқа қалада шынымен көрген манекен ғана болуы мүмкін. Бұл, сұр автомобильдің оның өміріне сұмдық түрде келуімен бірге, кейіпкердің тыныштығын ғана емес, көп ұзамай ақыл-есін де алады. Коррида тірі қыз емес, жанданған қуыршақ. Ендеше, оны өлтіру керек.
Сидней оған құздың жиегінде былай дейді:
Мен сіздің механизміңіздің құпиясын түсіндім. Ол біздің айналамызда гүрілдеп жатқан барлық механизмдердің күшімен адам өмірінің сыртқы пішініне ұқсап шықты. Бірақ әйел болу үшін, мұны түсініңіз, шын мәнінде тірі жан болу үшін сіз тек жойылғаннан кейін ғана бола аласыз
