Ресейге оның тыныштық сәтінде көз салып, енді көз алдымызда жүзеге асқан оның бір ісін қарастырайық
Ресейге оның тыныштық сәтінде көз салып, енді көз алдымызда жүзеге асқан оның бір ісін қарастырайық. Бүкіл Еуропа бірнеше жыл дайындалып, күш-қуатын жинап, жиырма тілдің атынан қорғансыз шекаралар арқылы оның дәл ортасына басып кірді, оны көне және жаңа дүниенің ең ұлы қолбасшысы бастап келді, ол бұл жорықтан өз даңқын іздеді, көпжылдық еңбегінің соңын, сүйікті тілектерінің орындалуын көрді, және не болды? Бірнеше айдан соң, Патшаның бір сөзімен, орыс жерінде бірде-бір бөтен жұрттық қалмады, ал қаһарлы жау, патшалықтар мен халықтардың жаулаушысы, бүкіл дүниенің төрешісі қаңыраған аралда мұңды күндерін сүйретіп жүр, данышпандық аян берер сағаттарда болашаққа қарап, Еуропаға орыс билігін болжайды.
Мұндай шабуылды жеңіспен тойтарып, Еуропаны мұндай жаудан құтқарып, оны мұндай биіктіктен құлатып, мұндай құралдарға ие болып, ешкімге мұқтаж болмай, бәріне керек бола тұрып, Ресей не нәрседен қауіптене алады? Оның басымдығына кім таласуға батылы барады, егер ол қаласа, Еуропаның тағдырын, бүкіл адамзаттың тағдырын шешуіне кім бөгет болады? -
Өз бұрышында екі туған аға-іні арасындағы ішкі соғыстан быт-шыт болып жатқан Португалия ма, әлде үстінде Екінші Филипптің рухы ауыр тұман болып әлі сейілмей тұрған Испания ма, - немесе байлар мен кедейлердің мемлекеті, өтеусіз қарызының ауыртпалығынан әлсіреген, өз халқын асырауға да әрең шамасы келетін Англия ма, - немесе осындай қанды тәжірибелерден, төңкеріс пен Наполеоннан кейін, оның барлық ұлы дарындары, Гизолары мен Дюпендері, Биньондары мен Перьелері, олардың барлық тамаша теориялары мен ғылымдағы даңқты жаңалықтарымен қоса, тыныштандыра алмайтын Франция ма, - немесе Кауництері мен Меттернихтерінің бар күш-жігеріне қарамастан, әр мінезді иеліктерін әрең сақтап отырған Австрия империясы ма, - немесе Табиғат белгілеген шектен ешқалай шыға алмайтын Швеция мен Дания ма, әлде герман иеліктері - біздің елуінші губерниямыз ба? - Қайталап айтамын, белгілі жағдайларда Еуропаның тағдырын, бүкіл адамзаттың тағдырын шешуге орыс Патшасына кім бөгет болады? Бұл математикалық тұжырымды теріске шығаруды кім қолға алады? Ресейге оның болмысының бір сәтінде көз салғанда ашылатын болашақ міне осындай!
Михаил Петрович Погодин, Орыс тарихына көзқарас. 1832 жылғы қыркүйекте курстың ашылуындағы дәріс.
