Чилийдің Чильян қаласында Пиночеттің бұйрығымен бояумен жасырылған монументті фреска қалпына келтірілуде
Хулио Эскаместің «Басы мен соңы» фрескасына 1969 жылы муниципалитет ғимаратындағы салтанатты залға тапсырыс берілген, оны екі жыл бойы салған. Мурал тақырыбы біздің адамға таныс: жұмысшылар мен шаруалардың өмірі, үстем таптың қысымы, жолдастық пен бірлік арқылы қоғамдық өзгеріске жету мүмкіндігі.
Фрескаға ашылу салтанаты үлкен оқиға болды: Нобель сыйлығының лауреаты Пабло Неурад бұл оқиғаға арнап салтанатты үндеу жазды, ал президент Альенде ресми ашылғаннан кейін екі ай өткен соң, 1972 жылғы маусымда Чильянға келіп, сөз сөйледі және фреска аясында суретке түсті. Пабло Неруда шығарманы жаратылыстың ең ғажайып мәнін қамтыған туынды деп атады. Атауы мен мазмұнының аллегориясы елдегі тап күресінің басынан соңындағы тыныш өркендеуге дейін жетелейтін, жалпы алғанда, идеялық тұрғыдан фреска Пиночет төңкерісі кезінде қаза тапқан Сальвадор Альенденің бағдарламасына сай келетін.
Пиночеттің көзінше оның басты кінәсі де осында еді. Провинциялық мэриядағы суретке диктатордың қарсы күресуі не қажет дерсіз? Егер фреска Альенде режимінің соншалықты жарқын иконографиялық бейнесіне айналмағанда, оның аясында барлық бірінші тұлғалар суретке түсіп үлгермегенде, оны ешкім арнайы еске алмас та еді. Сондықтан 1973 жылғы төңкерістен кейін Пиночет сол жақ жобамен байланысты фресканы жоюға бұйрық берді, ал оның авторын тез арада Коста-Рикаға эмиграцияға ығыстырып жіберді.
Жарты ғасыр бойы фреска қайтарусыз жоғалды деп есептелді, оны штыкпен қырып тастады немесе гудронмен жапты деп айтылды. Бірақ жақында, 2021 жылы зерттеушілердің бірі ақ бояу қабаттарының астынан қызғылт сары сәулелер тапты: бұл монументті кескіндеме ескерткішінің жалыны еді. Нәтижесінде жұмыстың болжамнан үлкен екені анықталды, дегенмен бір бөлігі екінші қабат үшін кесіліп, негізгі кескін арқылы терезе тесілген. Бүгінде ауданы шамамен 42 шаршы метр болатын екі бөлімді фреска ұлттық ескерткіш деп танылған, оны қалпына келтіруді 2027 жылдың желтоқсанына дейін аяқтау жоспарлануда.
