Гюгоның «Искупление» өлеңі Наполеон армиясының 1812 жылы Мәскеуден шегінуі туралы

Француздардың да өз «Бородиносы» бар: 1812 жылғы оқиғалар туралы әсері кем емес, мәні терең өлең. Бұл L’expiation («Күнәдан арылу»), оны Виктор Гюго жер аударылып жүргенде жазған, өлеңде Наполеон әскерінің өртеніп кеткен Мәскеуден шегінуі суреттеледі. Өлең өте ұзақ болғандықтан, оның үзіндісі ғана жарияланып отыр.

Қар жауды. Өз жеңісінен есеңгіреген
Француз бүркіттері тұңғыш рет мойын июге мәжбүр болды.
Ол шегінді: о, ояу кездегі сұмдық түс!
Артында лаулап жанған Мәскеуді қалдырып.
Қар жауды. Бүкіл қыс көшкін болып құлады.
Ақ жазық артынан ақ жазық созылды.
Жуырда ғана әскер еді, енді бейшара тобыр,
Көсемі мен тулары қайда екенін білмейтін,
Басты күш қайда, оң қанат пен сол қанат қайда екенін білмейтін…
Қар жауды. Жараланғандарға төбе болған
Өлген аттардың құрсағы еді. Бос қуыстың аузында
Тасталған бивактардың күзетінде көрінетін
Өлі сыбызғышылар, ақ елес болып қатып қалған,
Ауыздары мұздаған мүйіздерге қатып қалған.
Граната, картечь, бомба қорытпасы боранның арасынан төгілді,
Ал гренадерлер полкі тұңғыш рет сезініп,
Қалтырау деген не екенін, ағарған мұрттарына демін ұрлап жүріп келеді.
Қар тынбай жауды. Қатыгез желдер ысқырды.
Көкмұздақпен жалаңаяқ басып,
Нан таппай адамдар бөтен жерде келе жатты.
Олар әскер емес еді, олар сарбаз емес еді,
Олар тобырдың елесі еді, қарғыс тиген бір түс еді,
Тұманда жансыз көлеңкелердің шеруі,
Және сағат сайын қорқынышты бола түскен жападан-жалғыздық
Барлық жерде олардың алдынан шығады, үнсіз фурия сияқты…
Үнсіз аспан, қарлы үйінділерді үйіп,
Алып әскерге алып кебін тікті,
Ал жақындаған өлім сағаты адамдарды бір-бірінен ажыратты.
Қыстың патшалығына ақыры қашан шек қойылады?
Патша да, солтүстік те екі жау, бірақ солтүстік жаманырақ.
Зеңбіректерді тастап, лафеттерді жағуға кірісті.
Кім жатса, сол өлді. Ой мен сөзден айырылып,
Қардың ашық аузынан артына қарамай қашты,
Қардың қатпарларын санаған кез келген адамға
Полктердің сонда ұйқыға кеткені көрініп тұрар еді.
О, Ганнибалдың өлімі! Қаһарлы Аттиланың күйреуі!
Қашқандардың, жараланғандардың, зембілдер мен арбалардың қанды
Қамалысы әрбір өткелде болып жатты.
Бүкіл полк ұйықтауға жатса, тұратыны тек бір взвод.
Ней әскерінен айырылып, ақыры әрең шықты
Орыс тұтқынынан, сағатын қазаққа беріп.
Түн сайын дабыл: мылтыққа! шабуылға! шапқыншылыққа!
Елестер мылтыққа жармасты, ал оларға қарай,
Лашындардың айқайымен, дала құстарының үйірі сияқты,
Жартылай жабайы моңғолдардың атты әскері ұшып келді,
Қараторы жындардың құйыны құлады.
Осылайша әскерлер түнде із-түзсіз құрып жатты,
Ал император мұның бәрін өзі көрді, өзі көрді,
Балтаға кесілген ағаш сияқты.
Әлемде ешкім теңеспейтін алыпқа,
Бақытсыздық, ағаш кесуші сияқты, тақап келіп қалған еді,
Ал ол, гүлденген емен, балтаны сезінді,
Және елес билігінде діріл қағып,
Айналасындағы бұтақтардың құлап жатқанын байқады.
Басшылар мен сарбаздардың бәрі мәңгілікке көзін жұмды.
Сол кезде жақындары, оның шатырын қоршап,
Кенепте қозғалған көлеңкесін бақылап тұрып,
Жұлдызына адал, тағдырға наразы бола,
«Мәртебелі» тұлғаға тиген қорлыққа налып, ал оның өзі
Жан түкпірінде екі есе жараланған еді.
Бақытсыздықтан езіліп, қанды түс көріп,
Ол Құдайға жүзін бұрды. Даңқтың сүйіктісі
Қалтырады. Наполеон түсінді: ол қандай да бір
Кінәсі үшін өтеп жатыр, міне, қарды
Қалың жапқан әскердің алдында:
«Бұл жаза емес пе, — деп сұрады ол, — құдіретті Құдай?»
Сонда оны атымен атап, жауап ретінде
Қараңғылықтан оған бір дауыс шықты: «Жоқ!»