Филиппино Липпи картинасындағы Товия мен Бас періште Рафаил сюжеті және XV ғасыр Флоренциясы

Товия мен періште, Филиппино Липпи, 1475-80 жж., Флоренция.

Товияның Ұлы періште Рафаилмен серуені ескі өсиеттегі Товит кітабының басты сюжеті. Жігіт пен періште қол ұстасып келеді, олардың ақшыл бастары бір-біріне қарай иілген, ал сәл тұрақсыз қалып осы сәтте жасалып жатқан қозғалысты аңғартады. Рафаил аспан түстес көк киімде, Товия көк тунике мен қызыл плащ киген. Баланың сол қолында балық, періштенің оң қолында дәрі дайындауға арналған алтын келі бар.

Осы картинаның символдары мен белгілері туралы толығырақ айтып көрейік.

Көзі кенеттен соқыр болып қалған көпес Товит ұлы Товияға отбасы тұратын Ниневиядан Мидияға барып, сол жерде сақтауға қалдырылған күмісті қайтарып әкелуді тапсырды. Жігіт алыс жолға серік іздей бастағанда, оған Ұлы періште Рафаил танылмай жолығып, оны алып жүруге келісті. Рафаил Товияны барлық қауіп пен сынақтан өткізді, Тигрдегі үлкен балықты (мүмкін, крокодил болуы мүмкін) жеңуге көмектесті, Сарраға үйленуіне және күйеулерін өлтіріп жүрген жындан балықтың ішек-қарнымен ұстап түтету мен дұға арқылы құтылуына жәрдемдесті, күміс қарызды қайтарып, әйелінің дүние-мүлкімен үйіне аман-сау оралуына көмектесті, ал үйде Товияға өлтірілген балықтың өтімен әкесінің көзіндегі мыжылдарды емдеуді үйретті. Товит пен Товия Азария деген атпен жүрген серікке Мидиядан әкелінген байлықтың жартысын беруге бел буғанда ғана, ол өзінің жеті киелі періштенің бірі Рафаил екенін аян етті.

Бұл көрініс 1450-жылдары өте танымал болды, әсіресе Солтүстік Италияда және негізінен Флоренцияда. Шеберханалар үшін бұл бай көпестер тарапынан сұраныстың артуымен байланысты еді. Ал көпестердің қызығушылығы Товия мен періште туралы әңгімеде қарыздарды қайтарудың киелілігі, іскерлік мақсатпен жасалатын қауіпті сапар, үлкендерден кеңес алу, жас ұлдарды отбасылық мәселелерді шешу немесе сауда миссиясымен басқа қалаларға жіберу, сондай-ақ барлық заманда өзекті болатын науқастардың сауығуы, жігіттің ересек өмірге аяқ басуы тақырыптарының тоғысуымен түсіндіріледі. Суретте періштеден басқа балықтың болуына келсек, бұл Мәсіхке сілтеме ретінде, ал Тигрдің су беті шомылдыру рәмізін еске салу ретінде қабылданды.

Сюжеттің негізгі танылатын бөлшектері: бірге келе жатқан жігіт пен періште, балық, ит және өзен аңғары. Кейде періште қанатсыз бейнеленеді, өйткені ол өз періштелік болмысын жасырған, бірақ негізінен оның бейнесі Товияның бейнесінен әлдеқайда үлкен, ал Товия көбіне мүлде бала күйінде және, қалай болғанда да, періштеден әлдеқайда кіші көлемде көрінеді.

Сонымен бірге осы кезеңде кейінгі Орта ғасырлардан бастап мәдениетте жеке қорғаушы періште бар деген түсініктің күшейуі байқалады. Аты аталған Жеті періштенің біреуінің бейнесі, әрине, әр үйде қалаулы болды. Әсіресе есімі «Құдай емдейді» дегенді білдіретін періштенің бейнесі.

XV ғасырдың ортасында Рафаэль және Рафаэла есімдеріне үлкен сән пайда болды. 1483 жылы туған суретші Рафаэль Санти де Ұлы періштенің құрметіне осылай аталған.

Филиппино Липпи әкесі, сондай-ақ Филиппо Липпи болған, оның шеберханасында оқыды, бірақ ол бала 12 жасқа толғанда қайтыс болды. Сонда Филиппино Сандро Боттичеллидің қолына оқуға барды, осы кезде бұл ерте туынды жасалды. Оның ерте провенансы нашар белгілі, бірақ XIX-XX ғасырларда ол бір жеке коллекциядан екіншісіне өтіп отырды, 1939 жылы Колумбия округі Вашингтондағы Ұлттық өнер галереясына сыйға тартылғанша, ол бүгінге дейін сонда сақтаулы.