Көп талқыланған «Кофемания» және оның жұртшылығы тек біздің заманымыздың көрінісі ғана емес
Көп талқыланған «Кофемания» және оның жұртшылығы тек біздің заманымыздың көрінісі ғана емес. Сүйікті кофехананың бірі, Үлкен Никитская көшесіндегісіне келген сайын, мен неге екенін білмеймін, ХІХ ғасырдағы Петербургтің атақты «Вольф и Беранже» кофеханасының ахуалына енемін: бұл Ресейдегі «Кофеманияның» қазіргі келбетіне ең ұқсас бейнедегі тұңғыш кафе еді.
Әрине, тәулік уақытына қарай өзгеріп отыратын, алайда онегиндік үлгілерден еш кем түспейтін сан алуан жұртты тамсана бақыламай тұра алмаймын: жас жігіттері бар ханымдар, жас бойжеткендері бар сыпайы еркектер, романтикалық жұптар, іскерлік костюмдер, мұңды жалғызбасты мектеп оқушылары мен студенттер, сәнқой мырзалар, фешенебельді әйелшелер. Тәттілер салынған витринаға да ықыласпен үңілмей тұра алмаймын. Менің сүйіктім: француз пирогы. Ал кофе, мойындаймын, менің ұнатқаным емес, дұрысы былай: бұл менің ең жек көретін сусыным, шамасы сірке суымен және Дамблдор жалған хоркрукс бар үңгірде ішкен жұмбақ сұйықтықпен қатар тұрады.
Айтпақшы, кофені ұнатпауымда мен әбден дәстүрліммін. Ескі заманғы Ресейде кофе ең сәнді әрі ең сүйікті сусын болған жоқ. Алғашқы кофе үйі, Голландский, астанада XVIII ғасырдың алғашқы жылдарында пайда болды, ол шетелдіктерге арналған орын еді, өйткені орыс адамы кофе көпіршігін көргенде ондай жабайы қуаныш сезінбейтін, ал 1720 жылдан бері, яғни он жылдан астам уақыт Петербург тұрғындары Троицкая алаңындағы, сол кездегідей айтқанда, «кофиі» бар «Төрт фрегатқа» бара алатын болса да. Бірақ біздің заманымыздағыдай есі кеткен махаббат қалыптаспады.
Дегенмен кофешілер Ресейде кофеханалар бірден аса танымал болды дейді. Ал мен оларға сенбеймін. Неге екенін білесіз бе? Өйткені, мысалы, танымал пьесаның кейіпкерлері кофе ішіп отырғанын, романның шиеленісті сахнасында кофи үстінде маңызды әңгіме өткенін кездестірмедім. Мұның бәрі болса да, әлдеқайда кейін болады. Фонвизинде кофиді ішпейді, Радищевте ішпейді, Жуковскийде де ішпейді. Пушкинде өте аз: бір ғана үзіндіні есімде сақтадым, онда бұл сусын аталады: «Арзрумға саяхатта» тұтқын бір кесе кофи сұрап, одан сұрақ қоймауын өтінеді. Негізінен Александр Сергеевич шампан мен көпіршікті шараптың жорытушысы болды, ал жалпы орыс жұртшылығы тәтті сусындарды артық көрді, ал кофе болса қою, қара күйінде ішіледі ғой.
Кофе ақсүйектің қыңырлығы шығар, дерсіздер. Әдебиеттен мысал келтіріп жауап берейін. Мысалы, Крыловтың «Кофейницасы», опера түріндегі алғашқы пьесалардың бірі, оны ұзақ уақыт бастыра алмаған, өмірі кезінде жариялауға қол жеткен-жетпегенін де білмеймін, онда алдамшы, қу кофехана иесі туралы айтылады. Немесе Мельников-Печерскийде: еділдік көпес Марко Данилыч қызын скитке оқуға бермекші болып, кішіпейілділікпен монахиня Макринадан (бұл «макрос» деген грек сөзінен, «мокрый» сөзінен емес) шамамен мынадай сұрақ қояды: менің Дуняшам кофе ішеді, бұған не істеуге болады? Ал мұнда не жаман? Қалайша, ана, кофе ішкен адам Құдайға қарсы қастандық жасайды!
Кең тараған мақал айтады: «кімде-кім кофи ішуге батылы барса, сол адамда қастандық пен қулық болады, ал Жаратушы Өзі болмайды». Иә, ең жағымды үндестік емес: кофи, кофе (коф) және қастандық (ковы), яғни зұлым есеп, қулық, сұмдық. Ал сұмдықтар, әдеттегідей, шетелдік.
Николай Ушаковтың мынадай өлеңі бар еді:
Махаббат қысы көмекке келіп,
арғымақ қиғаштай шабады,
және - ах! -
Мәскеулік шашылғыш қыз
Замоскворечье болысының
жеңіл көгершіндерінде.
Қыстардың шыны күлін
түксиген төсеніштен сілкіп тастаңыз
да - тура дүкенге.
Француз кондитері әйел,
қарлығаштарға ілесіп тілін келтіріп,
үстелді сүртіп,
әкеледі
інжу шоколадты.
Ерні гоголь-моголь болып,
көрші айтады:
- Шашылғыш қыз,
тым көп емес пе?
Және қайтадан қар мен жарық.
Жолма-жол аударма
Шоколад кофеден әлдеқайда көп ықыласқа ие болды. Бірақ нағыз орыс сусыны, әрине, шай. Ал мен, бәрібір, ең дәстүрлі орыс адамы емес болғандықтан, әрі аздап мәскеулік шашылғыш қыз болғандықтан, «Кофеманияда» әрқашан өзімнің сүйікті «Мосс» рафымды таңдаймын, айтпақшы, ол Мәскеуде ойлап табылған. Міндетті түрде татып көріңіз, тек ерніңіз гоголь-моголь болып қалмасын, ол енді басқа операдан.
