Ключевский III Александр патшалығының әлемдік маңызы туралы 1894 жылғы 28 қазандағы сөзінде
«ІІІ Александр императордың билігіне 13 жыл өтті, өлім қолы оның көзін жабуға асыққан сайын, Еуропаның көзі осы қысқа билік дәуірінің дүниежүзілік маңызына қарай кеңірек әрі таңырқай ашыла түсті. Ақыры тастар да тіл бітіп, Еуропаның қоғамдық пікір органдары Ресей туралы шындықты айта бастады, әрі мұны айту олар үшін қаншалықты әдеттен тыс болса, соншалықты шынайы естілді. Осы мойындаулардан белгілі болғаны: еуропалық өркениет өзінің бейбіт дамуын жеткілікті де, сақтықпен де қамтамасыз етпепті, өз қауіпсіздігі үшін оқ-дәрі қоймасының үстіне орналасыпты, жанып тұрған пілте бұл қауіпті қорғаныс қоймасына түрлі жақтан талай рет жақындапты, ал әр жолы орыс патшасының қамқор әрі шыдамды қолы оны үнсіз, абайлап бұрып әкетіпті. Сонда Еуропаның тарихи санасы өз-өзіне сондай ұлы күш салды: мұндай күш оны әлсіреген сәттерде талай рет көтерген және онда қатаң ғылыми білім мен ар-ожданды ой тәрбиелеген оның қуаты көрінеді, яғни ақиқатқа жолыққанда өзінің ғасырлар бойғы алалаушылықтарынан арыла алу қабілеті.
Еуропа орыс халқының патшасы халықаралық бейбітшілік пен тәртіптің де мемлекет иесі болғанын мойындады, және осы мойындаумен Ресейдің тарихи міссиясын растады, өйткені Ресейде оның саяси құрылымы бойынша патшаның еркінде оның халқының ойы көрінеді, ал халықтың еркі патшасының ойына айналады. Еуропа өз өркениетіне қатер деп санаған ел сол өркениеттің күзетінде тұрғанын және тұратынын, оның негіздерін оны жасаушылардан кем түсініп, бағалап, қорғамайтынын мойындады; ол Ресейді өзінің мәдени құрамының органикалық тұрғыдан қажетті бөлігі, өз халықтары отбасының қандас, табиғи мүшесі деп таныды. Бұл мойындау өздігінен, еріксіз, қайтыс болған императордың соңғы минуттары туралы хабарлардан алған әсермен еуропалық қоғамның жанынан шығып кетті және оның соңғы тынысымен бірге өшпейді: Ливадиядағы азаптың қазан күндері¹ батыс Еуропа үшін шығыс Еуропамен рухани жақындасу күндері болды, ал орыс патшасының табытын молаға шығарып салып жатып, ол алғаш рет оны өзінің еуропалық мемлекет иесі ретінде жоқтап отыр.
Кім біледі, бәлкім, бұл мойындау Еуропаның халықаралық өмірінің бүкіл барысына жаңа бағыт берер. Қалай болғанда да орыс тарихи ойының жолы тегістеліп, жарықтана түсуде».
Ключевский В.О. Құдай жарылқаған мемлекет иесі император ІІІ Александрдың есіне. 1894 жылғы 28 қазанда Мәскеу университеті жанындағы Император Ресей тарихы мен көне заттар қоғамының мәжілісінде сөйленген сөзден үзінді.
