Нитобургтың 1969 жылғы Кернер комиссиясы есебіне рецензиясы және болжамдар

«Советская этнография» журналының 1969 жылғы нөмірінен «Ел бөлінуге бет алды…» деген тақырыппен жарияланған рецензияны оқыдым.

Авторы: америкатанушы Эдуард Нитобург (1918-2008). Ол президент Джонсон 1967 жылғы шілдеде қалалардағы толқулардың үдеуінен кейін құрған Азаматтық тәртіпсіздіктер жөніндегі ұлттық консультативтік комиссияның баяндамасын талдайды. Төрағасы, Иллинойс губернаторы Отто Кернердің атымен ол тарихқа Кернер комиссиясы деген атпен енді.

Себеп жеткілікті еді. 1967 жылдың жазында толқулар қырықтан астам қаланы қамтыды, ал Детройтта оларды басуға армия қатысты. Комиссия 1200-ге жуық адамнан сауалнама алды және 1968 жылғы наурызда мына атақты сөйлемі бар баяндамасын жариялады:

«Біздің ел екі қоғамға, біреуі қара, екіншісі ақ, бөлек әрі тең емес қоғамдарға қарай бет алып барады».

Баяндама екі миллионға жуық данамен тарады. Нитобург оның тұжырымдарын қанағаттана баяндайды. Комиссия тәртіпсіздіктердің себебі ретінде «қызыл астыртын қастандықты» емес, «ақ нәсілшілдікті», жұмыссыздықты, гетто мен полицияның озбырлығын атады. Автордың өзі елге «Оңтүстік Африка үлгісіндегі нәсілдік бөліну мен апартеид» қаупі төніп тұр деп қосады, ал комиссияның ұсыныстары «қамшы мен ұлпаның ескі саясатының шеңберінен шықпайды» және «тек қағаз жүзінде қалды» дейді.

Бүгін мұны оқу күлкілі, өйткені болжам жартылай ғана орындалды. Комиссияның диагнозы дәл болып шықты. Тұрғын үйдегі нәсілдік сегрегация мен табыс алшақтығы еш жерге кеткен жоқ, ал «екі қоғам» формуласының өзі қазірге дейін нәсіл туралы америкалық пікірталастардың басты дәйексөзі болып қала береді.

«Тек қағаз жүзінде» дегенге келсек, Нитобург асығыс шықты. 1968 жылғы сәуірде Мартин Лютер Кинг өлтірілгеннен кейін бір аптадан соң Конгресс тұрғын үйді әділ қамтамасыз ету туралы заң қабылдады, ол тұрғын үйді сату мен жалға беруде кемсітуге тыйым салды. Бұл комиссия талап еткен шаралардың бірі. Оңтүстік Африка үлгісіндегі апартеид АҚШ-та орнамады, ел бөлінбеді де, күйрemedі де.

Ал 1985 жылға қарай ірі қалаларда қара тұрғындар көпшілікті құрайды деген болжам таңдамалы түрде орындалды, әрі бұл үрдіс бүгін де жалғасып келеді. Детройтта, Атлантада, Балтиморда және Ньюаркте солай болды.

Рецензия кеңестік америкатануының қалай жұмыс істегенін жақсы көрсетеді. Америкалық дереккөздер дәл әрі мол келтіріледі, бірақ қорытынды алдын ала белгілі: капитализм жойылуға тиіс, ал реформалар дәрменсіз