Гоголь шығармасындағы Рим князінің тәрбиесі және Боргезе вилласындағы ескерткіш
Оның алғашқы балалық шағы Римде өтті; тәрбиесі өз заманын көріп болған рим текті ақсүйектерінің әдетіндегідей болды. Ұстаз да, тәрбиеші де, күтуші де, керек десеңіз, бәрі де оған аббат болды: қатал классик, Пиетро Бембоның хаттарын, Джованни делла Казаның шығармаларын және Дантенің бес-алты жырын құрметтеуші. Ол оларды қатты лебізбен «Dio, che cosa divina!» деп дауыстамай оқымайтын, ал екі жолдан кейін: «Diavolo, che divina cosa!» дейтін. Бар көркемдік баға мен сын осымен бітетін, қалған әңгімені ол өзінің сүйікті тақырыбы, броколи мен артишокқа бұратын. Бұзау еті қай мезгілде жақсы екенін, лақты қай айдан бастап жеу керектігін өте жақсы білетін, осының бәрін көшеде басқа бір аббат досымен кездесіп қалғанда бос сөйлесуді жақсы көретін. Толық балтырларын ең алдымен астына жүн шұлық тығып алып, қара жібек шұлықпен өте епті тарттыратын, айына бір рет кофе шыныаяғындағы olio di ricino дәрісімен өзін жүйелі түрде тазартып тұратын және барлық аббаттар толатындай, күн сайын, сағат сайын семіре беретін. Жас князь мұндай бастаудан көп нәрсе біле қоймағаны табиғи. Ол тек латын тілінің итальян тілінің әкесі екенін, монсиньорлардың үш түрі болатынын білді: бірі қара шұлықты, екіншісі күлгін шұлықты, ал үшіншісі кардиналдармен қалжыңдаса да болатындай дәрежедегілер; сол кездегі кардиналдарға жазылған, көбіне құттықтау хаттарынан тұратын Пиетро Бембоның бірнеше хатын білді; аббатпен серуендеп жүретін Корсо көшесін, Боргезе вилласын, аббат қағаз, қауырсын және иіскейтін темекі сатып алу үшін тоқтайтын екі-үш дүкенді және өзінің olio di ricino дәрісін алатын дәріхананы жақсы білді. Тәрбиеленушінің білім көкжиегі тұтастай осымен шектелді. Басқа елдер мен мемлекеттер туралы аббат бір түсініксіз, тұрақсыз сызбалармен ғана аузына алды: Франция деген ел бар, бай ел; ағылшындар жақсы саудагерлер және саяхаттағанды ұнатады; немістер ішімпаз; ал солтүстікте адамның миы жарылып кетуі мүмкін сондай қатал аяздар болатын Мәскеу деген жабайы ел бар.
1842 жылы «Москвитянин» журналында жарияланған «Рим» повесінен үзінді. Гогольдің ақырына дейін жазылмай қалған «Аннунциата» романынан үзінді. Ол Римде бес жыл тұрды, бірақ осы уақытта, қызық болғанмен, негізінен Ресей туралы жазды.
2002 жылы, Николай Васильевичтің қайтыс болғанына 150 жыл толуына орай, Боргезе вилласындағы Ақындар бағына Церетелидің Гогольге арналған ескерткіші орнатылды. Гоголь римдік [креслода] қалғып отыр, қолында өзінің күлімдеген маскасы. Осыдан екі жыл бұрын мұнда Пушкин пайда болған еді.
