Отандық археология әлемдік маңызы бар оқиғаны атап өтуде: ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұра тізіміне ресейлік ескерткіш енгізілді – Башқұртстандағы Ақ өзеніндегі Шүлгентас үңгіріндегі жартас суреттері
Отандық археология әлемдік маңызы бар оқиғаны атап өтуде: ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұра тізіміне ресейлік ескерткіш енгізілді – Башқұртстандағы Ақ өзеніндегі Шульган-Таш үңгіріндегі жартас суреттері. Ескерткіште жұмыс істеген, оны зерттеген барлық қатысушыларды, осы тақырыппен айналысатын барлық зерттеушілерді құттықтаймын!
ЮНЕСКО Комитетінің 47-сессиясының көптен күткен шешімінен бұрын біздің ғалымдардың бұл ескерткішті бүкіләлемдік мұра тізіміне енгізуге дайындау бойынша көп жылғы және өте қиын жұмысы болғанын айту керек. Әрі бұл тек дайындау ғана емес, петроглифтерді сақтау, анықтау, зерттеу, консервациялау жұмыстары да еді. Жағдай оңай болмады: 1760 жылы алғаш рет сипатталған үңгір мыңжылдықтар бойы адамдар үнемі келіп тұратын орын болған, ал XX ғасырда ол жай ғана қасиетті орын емес, нағыз туристік көрікті жерге айналды. Алыс жатқанына қарамастан, мұнда мыңдаған адам келіп, ескерткішпен еркін араласты, соның салдарынан геологиялық құрылымдар да, адам қолымен жасалған нысандар да зақымданды: үңгірдің ерекше қорғау мәртебесі ұзақ уақыт болған жоқ, ал оны алғаннан кейін де кіруге шектеу іс жүзінде 1990-жылдарға дейін қойылмады. Үңгірді ағаш қоршаумен де, металл торлармен де қоршады, бірақ «туристер» бәрібір ішке қыруар талаппен өтіп, кейде қайтарусыз немесе қалпына келтіру қиын зиян келтірді.
Шульган-Таш немесе Капова үңгірі Оңтүстік Оралда, Башқұртстан Республикасының Бурзян ауданында, «Шульган-Таш» мемлекеттік табиғи қорығының аумағында, Уфадан шамамен 200 км қашықтықта орналасқан. Ұзындығы 3328 метр болатын үңгір Орталық және Шығыс Еуропаның және бүкіл Солтүстік Азияның жоғарғы палеолит дәуіріндегі жартас суреттері бар ең ірі үңгірлік ескерткіш болып табылады. Үңгірдің гроттарынан мамонттарды, жылқыларды, мүйізтұмсықты, бизонды, түйені, басқа да жануарларды және антропоморфты мүсіндерді, сондай-ақ түсіндіруге қиынырақ белгілерді бейнелейтін екі жүзге жуық сурет табылды.
Ресейлік ғалымдардың көп жылғы еңбегінің арқасында ескерткіш ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұра алдын ала тізіміне 2014 жылы-ақ енгізілген еді. Ескерткіште жұмыс істейтін негізгі ұжымдардың бірі – тарих ғылымдарының докторы, жартас өнері жөніндегі жетекші ресейлік маман Екатерина Георгиевна Дэвлеттің басшылығымен жұмыс істейтін РҒА Археология институтының Палеоөнер орталығы. Үлкен бақыттың арқасында мен бір кезде онымен бірге ғылыми жарияланымдардың, оның ішінде жартас өнері туралы мәтіндердің үстінде жұмыс істедім.
Ұзақ уақыт бойы ЮНЕСКО тізіміне 42 аудан енгізілген болатын (кем дегенде 2019 жылға дейін), 2021 жылы тізім екі ресейлік ескерткішпен толықты – Онега петроглифтері және Ақ теңіз петроглифтері. Енді суреттердің ерекше иконографиясы бар жартас өнерінің әлемдік деңгейде танылған аудандарына Капова үңгірі де қосылды. Бірақ бұл әлі бәрі емес: әлемдік маңызы бар ресейлік ескерткіштердің ішінде Хабаровск өлкесіндегі Амур жағасында орналасқан, Амур петроглифтері деп те аталатын Сикачи-Алян тамаша петроглифтері ЮНЕСКО тізіміне әлі енгізілмей отыр.
