Ерікті түрде билік ауысатыны жоқ
Мұражай директорлары, телеарна басшылары, журналдардың, радио мен газеттердің бас редакторлары, академия төрағалары, университет ректорлары, киностудиялар мен театрлардың жетекшілері, жалпы алғанда, өте сирек ауысады. СІЗДЕР бұл есімдердің бәрін оп-оңай еске түсіре аласыздар. Жетекші ұйымдарда басшылық жылдар бойы ғана емес, онжылдықтар бойы өзгермейді, кейде жаңалық оқисың: қырық жыл бойы орындығында отырған бір директор қайтыс болыпты. Ұзақ жасауға арналған таблетка болса, жүз жыл отыра беретін шығар?
Сонда да бұл кең қоғамдық талқы тудырмайтын сияқты. Неге бір адам, тіпті ең талантты әрі көрнекті болса да (әдетте олай емес), басшылық орында он, жиырма немесе отыз жыл отыруы мүмкін әрі отыруға тиіс? Оның үстіне директорлардың ең терең зейнеткерлікке дейін қызмет ету дәстүрі бүкіл әлемде бар. Мұндай жағдайда биліктің ауыспауы дау-дамайдың нысанына, наразылық шараларының немесе жаппай қанағаттанбаушылықтың себебіне айналмайды.
Әрбір шексіз директорлықты жеке үлестің маңыздылығымен, жоғары кәсібилікпен, бірегей дағдылармен, беделмен, тиімділікпен және т.б. түсіндіреді. Қаласаң, жалпы, кез келген нәрсені толық ақылға қонымды терминдермен түсіндіруге болады. Мынадай адам жиырма жылдан астам уақыт бойы орташа басшы болды және, өкініштісі, жұмыс орнын ауыстырушыға беруді қаламады деген жаңалықты ешқашан оқыған емеспін.
Әрине, қай-қайсымыз да түсінеміз: кез келген топ университеттің, өңірлік жасөспірімдер театрының немесе жарқын галереяның мәңгілік басшысына оның өзінің кеткісі келмейтінін айып етіп тағатын адам аз. Керісінше, оның көп жылғы билігі туралы айтқанда, өз өмірінің сонша жылын осындай асыл іске арнаған адамның бойындағы қайсарлықты атап көрсетеді. Мұның бәрі рас. Басшылық жұмыс үлкен қуат пен орасан еңбекті талап ететіні, күйзеліспен, жауапкершілікпен, эмоциялық және дене шығындарымен және тағы басқамен байланысты екені де шынымен түсінікті. Ерлікке тең еңбек. Бірақ, тағы да айтамын, ол тек қоғамның, кәсіби ортаның, институттың немесе өнердің айтылмаған сұранысы бойынша жүзеге асады. Ешқашан шексіз басқаруға, билік жүргізуге, үстемдік етуге деген жеке қалаудан емес. Ал шексіз болмаса, тағы аздап, сосын тағы бір сәт.
Бірақ бұл дүниедегі небір ірі кәсіпорындар мен мекемелер туралы сөз болғанда ғана. Ал мемлекеттерді басқару жайына келгенде, неге екені белгісіз, мүлде басқа пікір үстем: неғұрлым аз болса, соғұрлым жақсы. Театр директоры екі жүз елу маусым бойы басшылық қызметте болудың мақсатын әлі жүзеге асыра алмаған да, оны тастап кете алмай отыр, әйтпесе бәрі бітті, толық күйрейді дегендей, ал президент пен премьер-министр қандай да бір мемлекетті басқаруды бес-сегіз жылда бітіруі керек дейді. Қызық, солай емес пе?
